کتاب مغز ایدئولوژی زده

تک‌تک روزها و شب‌ها، تک‌تک کارها، کارهای من، کارهای تو و کارهای آن‌ها، همه و همه ماهیتی سیاسی دارند. چه بخواهی چه نه، ژن‌هایت تاریخچه‌ای سیاسی دارند، پوستت سایه‌ای سیاسی و چشمانت زاویه‌ای سیاسی دارند. همهٔ گفته‌هایت پژواکی دارند، و حتی ناگفته‌هایت هم گویای نکاتی‌اند، پس درهرحال تو دربارهٔ سیاست حرف می‌زنی [۱] - ویسواوا شیمبورسکا، «فرزندان عصر ما»

آخرین یافته‌های علمی حاکی از آن‌اند که مغز آدمی با شور و شعفی شگرف، اعتقادات ایدئولوژیک را در خود جذب می‌کند.

ایدئولوژی‌های تمامیت‌خواهانه، تمامی بخش‌های مغز را دگرگون می‌کنند و چنین نیست که فقط به حوزه‌های سیاسی ذهن ما تأثیر بگذارند. یافته‌های تازه نشان می‌دهند که پژواک‌های عمیق ایدئولوژی‌ها را می‌توان همیشه در مغز مشاهده کرد،

کتابی که در دست دارید می‌کوشد تا برای یکی از پرسش‌های مهم پیش روی اندیشمندان پاسخی بیابد: چرا انسان‌ها گاهی چنان به باورهای خویش دل‌بسته می‌شوند که نه شواهد خلاف، نه تجارب درس‌آموز، نه آلام و رنج‌های دیگران و نه حتی شکست‌های شخصی خودشان، یارای تغییر چنین باورهایی را ندارند؟

ایدئولوژی‌ها می‌توانند سلامت ذهن و توانایی ما برای اصیل ماندن را به خطر بیندازند.

در این استعاره‌ها، ذهن فرد ایدئولوژی‌زده پر از چیزهای بد توصیف می‌شود، و ازدیاد بدی هم هرگز نمی‌تواند خوب باشد. فرد ایدئولوژی‌زده غرق در اوهام، آرامش و خویشتن‌داری‌اش را از دست می‌دهد و صرفاً در چنگال ایدئولوژی‌اش گرفتار است.

این حس حذف و زدودگی ذهنی به‌واسطهٔ ایدئولوژی‌ها پیشاپیش در زبان ما وجود دارند. مثلاً ما می‌گوییم فلانی «شست‌وشوی مغزی» شده، یعنی عناصری را از مغزش، از ذهنش شسته و ساییده‌اند و بدین‌ترتیب او توآن‌اندیشه ورزی مستقل را از دست داده است.

خاستگاه‌ اعتقادات راسخ ایدئولوژیک ما، درون بدن‌هایمان هستند و پیامدهای باورهای ایدئولوژیکمان نیز در بدن‌هایمان قابل احساس و مشاهده‌اند.

تک‌تک روزها و شب‌ها، تک‌تک کارها، کارهای من، کارهای تو و کارهای آن‌ها، همه و همه ماهیتی سیاسی دارند. چه بخواهی چه نه، ژن‌هایت تاریخچه‌ای سیاسی دارند، پوستت سایه‌ای سیاسی و چشمانت زاویه‌ای سیاسی دارند. همهٔ گفته‌هایت پژواکی دارند، و حتی ناگفته‌هایت هم گویای نکاتی‌اند، پس درهرحال تو دربارهٔ سیاست حرف می‌زنی [۱]

مارکس در ۱۸۴۳ نوشت: «دین آه مخلوق ستمدیده است، قلب جهانی بی‌قلب، و روح اوضاعی بی‌روح. دین افیون توده‌هاست.» مارکس با طعنه،

به باور مارکس و انگلس، مردم اغلب نسبت به روابط اجتماعی و اقتصادی شکل‌دهندهٔ اندیشه‌ها و خواسته‌هایشان، به‌کلی ناآگاه‌اند. آنان دراین‌باره نوشتند: «ایدئولوژی‌ها چونان عدسی‌ای کدر، آدمیان و اوضاعشان را وارونه جلوه می‌دهند.»

به ما حسی از قطعیت می‌بخشند - یا دست‌کم، وقتی در تردید به سر می‌بریم، لایه‌ای ظاهری از قطعیت را به ما ارزانی می‌دارند. اعتقادات عمیق‌ترین شورها و اشتیاق‌های ما را آشکار می‌کنند - یا دست‌کم دستاویزهایی به ما می‌دهند تا بدان‌ها شوق بورزیم. اعتقادات از طریق هدفی مشترک و توأم با تعهد ما را به دیگران پیوند می‌زنند و از مجموعه‌ای از غریبه‌ها جمعی سرشار از مهر و محبت می‌سازند. چنین وضعی به‌غایت دل‌انگیز است! اگر تمامی این اعتقادات در قالب یک جهان‌بینی نسبتاً منسجم باهم ادغام شوند، می‌توانیم با غرور اعلام کنیم که ما صاحب نوعی ایدئولوژی هستیم، یعنی مجموعه‌ای از حقیقت‌ها و اصول اخلاقی که بر اساس آن‌ها زندگی می‌کنیم و آن‌ها را با دیگران در میان می‌گذاریم. چه آسان!

ایدئولوژی‌ها صرفاً مجموعه‌ای از عقاید سیاسی، مذهبی یا اجتماعی نیستند، بلکه می‌توانند به شیوه‌ای خاص از تفکر و مواجهه با جهان هم بدل شوند؛ از این منظر، مسئله فقط چیستیِ باورهای فرد ایدئولوژی‌زده نیست، بلکه مهم‌تر از آن، پای چگونگی شکل‌گیری، حفظ و دفاع از این باورها مطرح است.

اعتقادات عمیق‌ترین شورها و اشتیاق‌های ما را آشکار می‌کنند - یا دست‌کم دستاویزهایی به ما می‌دهند تا بدان‌ها شوق بورزیم. اعتقادات از طریق هدفی مشترک و توأم با تعهد ما را به دیگران پیوند می‌زنند و از مجموعه‌ای از غریبه‌ها جمعی سرشار از مهر و محبت می‌سازند.

برخلاف ردپاهای برجای‌مانده در شن‌زار که با وزش نسیمی محو می‌شوند، ردپاهای ایدئولوژیک به این سادگی‌ها محو‌شدنی نیستند. آخرین یافته‌های علمی حاکی از آن‌اند که مغز آدمی با شور و شعفی شگرف، اعتقادات ایدئولوژیک را در خود جذب می‌کند. هرچه باشد مغزهای ما اندام‌هایی خارق‌العاده‌اند که به‌راحتی و البته به‌نحو خطرناکی، سریعاً از محیط خود می‌آموزند. پس هنگامی که در نظام‌های جزم‌اندیشانه غوطه‌ور می‌شویم، بدن‌های ما با میل و اشتیاق تعصبات حاکم بر چنین نظام‌هایی را جذب خود می‌کنند. تن دادن به قواعد و آیین‌های تکراری، ذهن ما را کُند و منجمد می‌سازد.

غوطه‌ور شدن در ساختارهای متصلب و اقتدارگرایانه صرفاً معضلی اجتماعی یا سیاسی نیست، بلکه مسئله‌ای عمیقاً شخصی هم به حساب می‌آید. ایدئولوژی‌ها می‌توانند سلامت ذهن و توانایی ما برای اصیل ماندن را به خطر بیندازند. بدن‌های ما طی مواجهه با باورهای ایدئولوژیک می‌آموزند که این باورها را به‌نحوی عمیق و نگران‌کننده در خود مجسم کنند. بدین‌ترتیب است که انواع متنوعی از افراط‌گرایی‌ها پدید می‌آیند، جهش پیدا می‌کنند، و به‌نحوی لگام‌گسیخته در جوامع باز و توأم با مدارای ما پیشروی می‌کنند. چنین روندی تنها در صورتی قابل‌پیشگیری است که بفهمیم ایدئولوژی‌ها چیست‌اند و چه بر سر ما می‌آورند.

«زبان سیاسی به‌نحوی ساخته شده است تا دروغ‌ها را راست‌ جلوه دهد، قتل‌ها را محترم بشمارد، و به باد محض، ظاهری استوار ببخشد