کتاب تکامل خویشتن

اغراق نیست اگر بگوییم مذاهب مهم‌ترین اندام‌های برون‌تنی شناخت هستند که تاکنون توسط انسان ساخته شده‌اند؛ البته به استثنای علم که راهی برای بررسی اطلاعات به‌دست‌آمده است و این امکان را به استفاده‌کنندگان از آن اطلاعات می‌دهد که نتیجه‌گیری‌های نادرست را به‌طور نظام‌مند رد کنند.

کنجکاوی و علاقهٔ مداوم و میل به یافتن چالش‌های همیشه جدید، همراه با تعهد به پرورش مهارت‌های مناسب، به یادگیری مادام‌العمر منجر می‌شود. وقتی این نگرش وجود داشته باشد، یک فرد نودساله سرزنده و پرشور است؛ وقتی این نگرش وجود نداشته باشد، جوانی سالم بی‌حال و کسل‌کننده به نظر می‌رسد.

سه منبع توهم بین ما و درک روشنمان از واقعیت قرار دارد که در فصل سوم با عنوان «پرده‌های توهم» دربارهٔ آن بحث کرده‌ایم. این منابع عبارت‌اند از: تحریف‌های ناشی از دستورالعمل‌های ژنتیکی (که زمانی برای بقای ما ضروری بودند اما اغلب با واقعیت کنونی در تضادند)، تحریف‌های فرهنگی که در آن زاده شده‌ایم و تحریف‌هایی که ناشی از ظهور «خود» به‌عنوان هویت جداگانه‌ای است که ادعاهایش را بر ذهن تحمیل می‌کند. تا زمانی که درک نکنیم این نیروها چگونه بر نحوهٔ تفکر و عملمان تأثیر می‌گذارند، تسلط بر هوشیاری دشوار خواهد بود.

سه منبع توهم بین ما و درک روشنمان از واقعیت قرار دارد که در فصل سوم با عنوان «پرده‌های توهم» دربارهٔ آن بحث کرده‌ایم. این منابع عبارت‌اند از: تحریف‌های ناشی از دستورالعمل‌های ژنتیکی (که زمانی برای بقای ما ضروری بودند اما اغلب با واقعیت کنونی در تضادند)، تحریف‌های فرهنگی که در آن زاده شده‌ایم و تحریف‌هایی که ناشی از ظهور «خود» به‌عنوان هویت جداگانه‌ای است که ادعاهایش را بر ذهن تحمیل می‌کند. تا زمانی که درک نکنیم این نیروها چگونه بر نحوهٔ تفکر و عملمان تأثیر می‌گذارند، تسلط بر هوشیاری دشوار خواهد بود.

کسی که فرهنگ خاصی را کاملاً پذیرفته، کسی است که حاضر است حتی جانش را فدای کشور، حزب و مذهبش کند. آن فرد به‌طور غریزی می‌داند که تپه‌های زادگاهش زیباتر، غذاهای محلی‌شان خوشمزه‌تر، آوازهایشان آهنگین‌تر و سالمندانشان خردمندتر از هرجای دیگری در جهان‌اند. او می‌داند که زبان‌های خارجی بدوی و عادت‌های بیگانگان مسخره یا ناخوشایند است. همین افراد متعصبِ فرهنگ‌پذیر هستند که سنت‌ها را زنده نگه می‌دارند. بدون آن‌ها، فرهنگ‌ها مدام درحال تغییر خواهند بود و خیلی زود سرشت خاص خود را از دست می‌دهند.

مطالعات ما در طول سال‌ها نشان می‌دهد که وقتی توجه بر یک هدف متمرکز نیست، ذهن معمولاً پر از افکار پراکنده و افسرده‌کننده می‌شود. وضعیت طبیعی ذهن آشفتگی است. تنها زمانی که درگیر فعالیتی هدفمند می‌شود، نظم پیدا می‌کند و خُلق شخص خوب می‌شود. جای تعجب نیست که یکی از شدیدترین شکل‌های مجازات قرار دادن فرد در سلول انفرادی است؛ جایی که تنها کسانی در آن زنده می‌مانند که بتوانند توجه خود را بدون تکیه بر محرک‌های خارجی کنترل کنند. بقیهٔ افراد به فعالیتی درگیرکننده یا بستهٔ آماده‌ای از محرک‌ها -مانند کتاب یا برنامهٔ تلویزیونی- نیاز دارند تا ذهنشان از هم نپاشد.

هرکس که فریب پرده‌های توهم را نخورد، فراسوی ظواهر را ببیند و به‌صورت خودکار از فرمان‌های غریزه و جامعه پیروی نکند، به درجه‌ای از خرد دست یافته است.

هرکس که فریب پرده‌های توهم را نخورد، فراسوی ظواهر را ببیند و به‌صورت خودکار از فرمان‌های غریزه و جامعه پیروی نکند، به درجه‌ای از خرد دست یافته است.

برخی فعالیت‌ها بیش از سایرین احتمال ایجاد «اوج» را دارند زیرا (۱) اهداف مشخص و قواعد قابل مدیریت دارند، (۲) امکان تنظیم فرصت‌های اقدام با توانایی‌هایمان را فراهم می‌کنند، (۳) اطلاعات واضحی دربارهٔ نحوهٔ عملکردمان ارائه می‌دهند و (۴) عوامل حواس‌پرتی را حذف می‌کنند و تمرکز را ممکن می‌سازند.

در گذشته ایمان معمولاً تکیه بر تبیین‌های مذهبی داشت. جهان چگونه آغاز شده است؟ چرا باید رنج بکشیم؟ پس از مرگ چه بر سرمان می‌آید؟ انسان‌ها در تلاش برای نظم بخشیدن به آشفتگی و تصادفی بودن زندگی، با بهترین داستان‌هایی که می‌توانستند بسازند به این پرسش‌های اساسی پاسخ دادند. داستان‌های اساطیری همهٔ ادیان با این مسائل سروکار دارند و اغلب به این نتیجهٔ منطقی می‌رسند که حتماً خدایی یا مجموعهٔ کاملی از خدایان وجود دارد که سرنوشت ما در دست آن‌هاست. تمام ادیان براساس این داستان‌ها قوانینی برای زندگی ساخته‌اند که اغلب پیامدهای معقولی دارند و به مردم امکان می‌دهند وجودی منسجم داشته باشند.

نیایش، مراقبه و پرستش کمک می‌کند تا زندگی درونی‌مان را هماهنگ کنیم. اما اغلب مردم به‌دنبال هماهنگی نیستند: آن‌ها بیشتر به این دلیل دعا می‌کنند که سلامتی‌شان را بازیابند، در شرط‌بندی برنده شوند یا معشوقی پیدا کنند.

۹۴ درصد محتوای ژنتیکی ما با شامپانزه‌ها هم‌پوشانی دارد و آن‌گاه شگفت‌زده می‌شویم که اصلاً چگونه برخی از ما توانسته‌ایم چیزهایی مثل کلیسا، رایانه یا سفینهٔ فضایی بسازیم. در این صورت، این واقعیت که حتی تعداد کمی از انسان‌ها سعی می‌کنند به دیگران کمک کنند هم جای شگفتی بسیار خواهد داشت. اگر انتظار لیوانی پر داشته باشید، لیوانی که تا نیمه پر شده را نیمه‌خالی می‌بینید؛ اما اگر اصلاً انتظار آبی نداشته باشید، همان لیوان به چشمتان نیمه‌پر می‌آید.

من و شما بخشی از فرایند تکامل هستیم. ما بسته‌هایی از انرژی هستیم که برای دنبال کردن اهداف خودخواهانه برنامه‌ریزی شده‌ایم؛ نه به‌خاطر خودمان، بلکه برای حفظ و تکثیر اطلاعات رمزگذاری‌شده بر روی ژن‌هایمان.

کسانی که همواره نگران پیشامدهای ناگوارند، شاید برای مقابله با مخاطرات آماده باشند، ولی هرگز پی نخواهند برد زندگی چقدر می‌تواند لذت‌بخش باشد.

هرکدام از ما کمابیش مجهز به مجموعه‌ای از تجربه‌ها و ژن‌های منحصربه‌فرد هستیم که نقشهٔ ادراکی جهان ما را تشکیل می‌دهد تا بهتر بتوانیم از بین پستی‌وبلندی‌های آن عبور کنیم. شاید کودکی در یک خانواده یاد بگیرد جهان را با دیدی خوش‌بینانه بنگرد، ولی دیگری آن را خطرناک و نومیدانه ببیند. بعضی از بچه‌ها با حساسیت بالا به صدا متولد می‌شوند. آن‌ها با گوش دادن و توجه به محیط شنیداری بزرگ می‌شوند و به همین دلیل خیلی از رنگ‌ها، شکل‌ها، نورها و دیگر چیزهایی را که برای یک بچهٔ بینایی‌محور عادی است نمی‌بیند. یکی متمایل به کمیّت است و دیگری به احساسات؛ یکی خوش‌بین و خوش‌مشرب است و دیگری کناره‌گیر و شکاک. این تفاوت‌های فردی به‌مرور زمان تبدیل به عادت می‌شود و سپس روش‌های تفکر در مورد تجربه‌ها و تفسیر آن‌ها را رقم می‌زند.

در طول روز نیز گاهی بد نیست عینک تحریف‌کننده‌ای را که به دیدن از پشت آن عادت کرده‌ایم برداریم و از منظری دیگر به رویدادها بنگریم: تا چه حد تعریف دیگران را از «من» و کارهایی که می‌توانیم انجام دهیم پذیرفته‌ایم؟ چقدر از ارزش‌های مردمان فرهنگ‌های دیگر بی‌خبریم؟ یا ساده‌تر: آیا واقعاً به ویژگی‌های تبلیغ‌شده برای خودروی شخصی‌مان علاقه‌مندیم؟ آیا شرکتی که برایش کار می‌کنیم، شایستهٔ وفاداری هست؟ آیا هفتاد ساعت کار در هفته واقعاً بهترین سرمایه‌گذاری برای انرژی زندگی‌مان است؟ آیا اندام لاغر و ظاهر جوان اوج دستاورد انسانی است؟

آنتروپی فراگیرترین قانون طبیعت است. طبق این قانون، سیستم‌های پیچیده تمایل به فروپاشی دارند؛ گرما از جسم گرم‌تر به جسم سردتر انتقال می‌یابد و نظم به بی‌نظمی تبدیل می‌شود. انگل‌ها تجسم زندهٔ آنتروپی هستند. آن‌ها راه‌هایی را برای چسباندن خود به موجودات زندهٔ پیچیده‌تر پیدا می‌کنند و با کمترین تلاش از انرژی آن‌ها بهره‌کشی می‌کنند و اغلب در این فرایند به میزبان خود آسیب می‌زنند یا او را می‌کشند.

برای اکثر مردم، یکی از نگرانی‌های اصلی در زندگی ترس از فراموش شدن پس‌از مرگ است. به همین دلیل، توانایی به جا گذاشتن میراثی برای آینده جزء مهمی از آرامش خاطر آن‌هاست. آیا برای شما هم همین‌طور است؟ شما چه‌چیزی را مهم‌تر می‌دانید که از خود به جا بگذارید: خاطره‌ای از خود و دستاوردهایتان، کودکانی که نقشهٔ ژنتیکی شما را ادامه خواهند داد یا ارزش‌هایی که ممکن است به شکل‌دهی رفتار و تفکر نسل‌های آینده کمک کند؟

در واقع، وقتی با آنتروپی (بی‌نظمی) مبارزه می‌کنیم، پاداشی فوری و کاملاً ملموس از اقدامات خود دریافت می‌کنیم: از هر کاری که انجام می‌دهیم، لحظه‌به‌لحظه لذت می‌بریم. زمانی که کاری پرچالش را با مهارت‌های پیچیده انجام می‌دهیم، حس شادی وجودمان را فرامی‌گیرد. در این لحظات، به‌جای رنج کشیدن از رویدادهای خارج از کنترل، احساس می‌کنیم درحال خلق زندگی خود هستیم.

بسیاری از مشکلات اجتماعی ما ناشی از فقدان تجربهٔ اوج در زندگی روزمره است. اعتیاد به مواد شیمیایی مختلف، آشکارا تلاشی برای بازآفرینی برخی از ویژگی‌های تجربهٔ بهینه ازطریق روش‌های مصنوعی است. الکل، کوکائین و هروئین، ادراک ما از چالش‌ها یا مهارت‌هایمان را تغییر می‌دهد و برای مدتی این احساس را در ما ایجاد می‌کند که گویی بین فرصت‌ها و توانایی‌هایمان تعادل برقرار کرده‌ایم. اما تجربهٔ اوجِ القاشده به‌صورت مصنوعی از دو جنبه خطرناک است: اولاً، مهارت‌ها را گسترش نمی‌دهد و بنابراین به پیچیدگی منجر نمی‌شود؛ و ثانیاً، وقتی ازنظر فیزیولوژیکی اعتیادآور شود، مقادیر عظیمی از آنتروپی برای فرد و گروه ایجاد می‌کند.

اشیای شهوت‌انگیز باید در اتاق‌های خصوصی گذاشته شوند و پدر خانواده آن‌ها را بپوشاند و تنها هنگامی که با همسرش یا دوستی صمیمی که وسواس ندارد به آنجا می‌رود، روی آن را بردارد. چنین تصاویری برای اتاق‌خواب مناسب‌اند؛ زیرا با دیدنشان هیجان برانگیخته می‌شود و فرزندانی زیبا، سالم و دلپذیر به دنیا می‌آیند... زیرا هر والد با دیدن تصویر، طرحی مشابه آنچه در آن شیء یا چهره دیده، در نطفهٔ خود ثبت می‌کند.

کارل یاسپرس: «انسان یک امکان گشوده است؛ ناکامل و عدم قابلیت در کامل شدن. ازاین‌رو، همیشه فراتر و چیزی غیر از آن چیزی است که تاکنون در خود محقق کرده است.»

در دنیای واقعی، آرمان‌ها به‌ندرت محقق می‌شوند. یاده‌هایی که به ما دستور می‌دهند «برادر» باشیم، باید با دستور ژن‌ها که به ما می‌گویند اول به خودمان و سپس به خویشاوندانمان برسیم و همچنین با یاده‌های قدیمی‌تری که می‌گویند یک مسلمان، سیاه‌پوست یا ثروتمند هرگز برادر ما نخواهد بود، رقابت کنند. در این رقابت، معمولاً دستورات قدیمی‌تر پیروز می‌شوند.