بریده‌هایی از کتاب تقصیر تو نیست

عقرب، قو را افسون می‌کند و از او می‌خواهد او را بر پشتش سوار کند و از رودخانه رد کند و قول می‌دهد نیشش نزند و قو برخلاف عقل سلیمش به خواستهٔ عقرب تن می‌دهد و او را به آن‌سوی رودخانه می‌برد. (عقرب وعدهٔ آینده‌ای دروغین به قو داد و او را بمباران عشق هم کرد!) عجیب نیست که وقتی در آن‌سوی رودخانه فرود آمدند، عقرب برخلاف قولش قو را نیش زد. نیش عقرب نه از ره کین است، اقتضای طبیعتش این است.

«بی‌اعتنایی، به ظالم کمک می‌کند، ولی به قربانی هرگز. سکوت شکنجه‌گر را تشویق می‌کند، ولی کسی را که شکنجه می‌شود هرگز.»

سوگواری برای زنده‌ها بسیار سنگین‌تر از سوگواری برای مردگان است.

رفتارهای تکانشی یا اقدام آنی بدون درنظرگرفتن عواقبش و نبود همدلی در خودشیفته‌ها به این معناست که آن‌ها نمی‌توانند صبر کنند و جلوی زبانشان را بگیرند و به این بیندیشند که برخورد تند و خشنشان چه آسیبی به ما می‌زند.

«عبور همیشه بهترین راه خروج است.»

سلطه‌گری، مقام، قدرت، کنترلگری و میل به خاص‌بودن، به خودشیفته‌ها انگیزه می‌دهد. نسبت فامیلی و روابط خصوصی و نزدیکی، آن‌ها را تحریک نمی‌کند؛ بنابراین مدام نیاز دارند در هر رابطه‌ای کنترل را در اختیار بگیرند؛ یعنی اگر انگیزه‌ات از یک رابطه ارتباط عاطفی عمیق یا صمیمیت باشد، هر دو با گام‌هایی بسیار متفاوت حرکت می‌کنید. دلیل داشتن رابطه برای فرد خودشیفته تا حد زیادی منفعت و لذت است. آن‌ها به بده‌بستانی که لازمهٔ رابطه‌ای سالم است یا نیازهای دیگران، علاقه‌ای ندارند.

خودشیفتهٔ اجتماعی خفیف ممکن است مدام دیگران را موعظه کند، دربارهٔ سلامتی و ورزش وسواس به خرج دهد و خوش‌بینی و مثبت‌اندیشی را همه‌جا جار بزند، اما مدام دربارهٔ دوستان و خانواده‌اش قضاوت کند، درحالی‌که خودشیفتهٔ اجتماعی شدید ممکن است رهبر یک فرقه باشد.

بی‌قراری یکی از ویژگی‌های شخصیت خودشیفته بی‌قراری است. فرد خودشیفته در پیِ هیجان و تازگی است؛ به همین دلیل ممکن است از او خیانت ببینید، زودبه‌زود همسرش را عوض کند، در خرج‌کردن و خرید زیاده‌روی کند یا دست به کاری جنون‌آمیز بزند. اگر اوضاع آن‌قدر که باید برای خودشیفته جذاب و هیجان‌انگیز یا خوشایند نباشد، مدام بی‌حوصله و ناامید است یا رفتارهای تحقیرآمیز دارد.

«شخصیتی که به آزادی بی‌حدوحصر گرایش دارد، اگر رؤیایش خراب شود، مستعد مردم‌گریزی و خشم هم خواهد شد.»

اگر در خانواده‌ای بزرگ شده باشی که «به‌قدر کافی خوب نیستی» ورد زبان همه است و رازها و دروغ‌ها به‌سرعت پخش می‌شود و گوشه‌گیری عادی است، شرم از همان اوایل کودکی نمایان می‌شود. بچه‌های این خانواده‌ها ممکن است خودشان را به آب‌وآتش بزنند تا داستان‌های دروغی ببافند یا بکوشند تصویری «طبیعی» از خانواده‌شان برای بقیه ترسیم کنند

درمان به این معنا نیست که تمامی روابط خودشیفتگی به‌شکل جادویی از زندگی‌ات محو می‌شود؛ بلکه به این معناست که فرایند رشدت را در خارج از این فضاهای مسموم و محدود ادامه می‌دهی و در عین حال خودت را برای افراد خودشیفته و متقلب دیگری آماده می‌کنی که مواجهه با آن‌ها گریزناپذیر خواهد بود.

خودشیفتهٔ اجتماعی خفیف ممکن است مدام دیگران را موعظه کند، دربارهٔ سلامتی و ورزش وسواس به خرج دهد و خوش‌بینی و مثبت‌اندیشی را همه‌جا جار بزند، اما مدام دربارهٔ دوستان و خانواده‌اش قضاوت کند، درحالی‌که خودشیفتهٔ اجتماعی شدید ممکن است رهبر یک فرقه باشد.

کارکرد ویژگی‌های خودشیفتگی در واقع محافظت از شخص خودشیفته است که در این مبحث آن را بررسی می‌کنیم. ریشهٔ اصلی این ویژگی‌ها احساس شکنندگی، آسیب‌پذیری و ناامنی شدید فرد خودشیفته است که او با ترفندهایی مثل سلطه‌گری، دست‌کاری روانی و ذهن‌فریبی می‌کوشد روی این نقاط ضعفش سرپوش بگذارد و اوضاع را کنترل کرده و از خودش محافظت کند.

اضطراب دائمی یا فرسودگی، نقطه‌ضعف تو نیست یا از ناکجاآباد نیامده؛ بلکه نتیجهٔ سوءاستفاده‌های عاطفی گاه‌وبیگاهی است که تحمل کرده‌ای. پیامدهای رفتار فرد خودشیفته در نحوهٔ فکرکردن و ارتباط تو با جهان اثر می‌گذارد. گاهی این پیامدها با آنچه در افراد ترومادیده می‌بینیم، هم‌پوشانی دارد. ممکن است در تغییر دیدگاهت دربارهٔ خودت و توانایی‌هایت یا حتی در نحوهٔ حرف‌زدن تو با خودت نمایان شود و بر واکنش‌های هیجانی، الگوهای رفتاری و عملکرد و سلامت جسمانی‌ات تأثیر بگذارد.

اگر در خانواده‌ای خودشیفته بزرگ شده باشی، افسوس و پشیمانی سنگین‌تر خواهد بود. شاید افسوس بخوری چرا نیازهای حیاتی عاطفی و اجتماعی مربوط به رشدت را نادیده گرفتی. شاید افسوس بخوری که هیچ‌وقت کارهای بزرگ و هیجان‌انگیز انجام ندادی، چون احساس می‌کردی انگار کافی نبودی. شاید حسرت بخوری که هرگز تشویق نشدی دنبال رؤیاهایت بروی یا جایی امن و بی‌منت نداشتی تا بتوانی حتی در بزرگ‌سالی به آن پناه ببری. شاید حسرت بخوری چرا چهارچوبی برای رابطه‌ای سالم نداشتی.

نشخوار فکری در روابط خودشیفته‌محور یعنی بارها مرورکردن گفت‌وگوها در ذهن، بازخوانی ایمیل‌ها و پیام‌های متنی، فکرکردن دربارهٔ کارهای متفاوتی که می‌توانستیم انجام بدهیم یا حرف‌های متفاوتی که می‌شد بزنیم و تمرکزکردن روی «اشتباهاتی» که گمان می‌کنیم مرتکب شده‌ایم.

یکی از تله‌های بزرگ روابط خودشیفته‌محور این است که خودشیفته‌ها واقعاً خودشان را آدم خوبی می‌دانند. آن‌ها به این قضیه ایمان دارند. این بخشی از سیستم خودبزرگ‌بینی توهم‌آمیز، حق‌به‌جانب‌بودن و شرافت اخلاقی آن‌هاست. اوضاع به‌مراتب راحت‌تر بود اگر دوره می‌افتادند و همه‌جا جار می‌زدند: «هی، من یه آدم عوضی‌م و فکر می‌کنم همه‌چی باید دربارهٔ من باشه؛ پس فقط باهاش کنار بیاین.» در این صورت وقتی رفتار بدی از آن‌ها سر بزند یا ما را دست‌کاری روانی کنند، احتمالاً کمی آشفته می‌شویم اما غافل‌گیر نه، و کمتر احتمال دارد خودمان را به‌خاطر بدرفتاری آن‌ها سرزنش کنیم.

اگر در خانوادهٔ خودشیفته‌محور بزرگ شده‌ای، یا اعتماد در تو به وجود نمی‌آید یا به آدمی اشتباه اعتماد می‌کنی یا برداشتی غلط از اعتماد داری. شک‌کردن به خود هم یعنی نه به دنیا اعتماد می‌کنی و نه به خودت. نگاه‌کردن به دنیا با بی‌اعتمادی و سوءظن دائمی ممکن است در نهایت انسان را از پا دربیاورد.

درمان فقط اشک‌ریختن نیست. سوگواری و خود را خالی‌کردن و در فضایی جدید زندگی تازه‌ای ساختن است، درمان به‌زبان‌آوردن افکار و احساسات، توانایی بیان نیازها، خواسته‌ها و امیدها و در نهایت احساس امنیت کردن است

انسان همدل گران‌بهاست و کاش در دنیایی پر از انسان‌های همدل زندگی می‌کردیم. اما خودشیفته‌ها اغلب از این حُسن سوءاستفاده می‌کنند. حس همدلی تو را در برابر ایدئال‌سازی، بی‌اعتبارسازی، عذرخواهی و توجیه چرخه‌های روابط خودشیفتگی، بی‌نهایت آسیب‌پذیر کرده و به منبعی عظیم از آذوقهٔ خودشیفتگی تبدیل می‌کند. انسان‌های همدل فرصت دوباره می‌دهند، می‌بخشند و همیشه می‌کوشند از دید طرف مقابل به مسائل نگاه کنند.

پذیرش نه به این معناست که اتفاق‌هایی را که در رابطه با فرد خودشیفته می‌افتد، به روی خودمان نیاوریم و نه به معنای تسلیم‌شدن یا تن‌دادن به قضا. مفهوم پذیرش این نیست که توسری‌خور و پادری هستی.‌ پذیرش رادیکال یعنی واقعیت دورنمای رابطه با فرد خودشیفته را می‌پذیریم و از همه مهم‌تر می‌فهمیم که رفتار فرد خودشیفته تغییر نخواهد کرد.