بریده‌هایی از کتاب تحلیل رفتارمتقابل (T.A) به زبان ساده

فرد OK فردی قدرتمند است که از حوادث فرار نمی کند و غُرّ هم نمی‌زند بلکه با اندیشه درباره علل وقوع حادثه، راهی برای مقابله سالم و آگاهانه می یابد. به دیگر زبان، فرد OK ابتدا می گوید OK سپس می پرسد: ۱) چه شد که اینگونه شد؟ (علل وقوع اتفاق) ۲) حا لا می توانم چکار کنم؟ (برخورد فعال و منطقی) تفاوت فردی که اصطلاحاً با جهان هستی OK شده (پذیرفته که هست) و کسی که OK نیست در این است که فرد OK ضمن حفظ آرامش و واکنش های مناسب عاطفی (مثلاً عزاداری، سوگ و غصه برای از دست دادن یک عزیز) به دنبال راهی برای سازگاری مثبت با جهان است و تلاش می کند راهی متفکرانه برای حل مسائل بیاید. در حالیکه فردی که OK نیست فقط در مقام یک معترض منفعل یا پرخاشگر عمل می کند و غُرّ می زند.

دراین نظریه فرضیه های فلسفی زیر پذیرفته شده اند: - انسانها ذاتاً خوب هستند. - همه توانایی اندیشیدن دارند. - انسانها مسئوول سرنوشت خویش هستند و این سرنوشت را می توان تغییر داد.

در T.A باور براین است که هر فر د در وجود خویش سه بخش نسبتاً مجزا دارد که براساس آن می‌توانیم دریابیم که هر فرد چگونه عمل و رفتار می کند. این بخشها را اریک برن «کودک»، «بالغ» و «والد» نامگذاری کرده است.

احساسات ما به دو بخش: واقع بینانه ومخرب تقسیم می شوند. یکی از وظایف بالغ، حمایت از کودک در مقابل احساس‌های مخرب است. به عنوان یک انسان بزرگسالِ باشعور دلیلی وجود ندارد که با شنیدن عباراتی که ما را مورد حمله قرار می‌دهند (دیوانه، بی معرفت و...) و برای ما پیام "تو خوب نیستی" ارسال می کنند عصبی و خشمگین شویم. زیرا بر اساس توصیف بالغ یا من دیوانه، بی‌معرفت و...هستم؛ که جایی برای ناراحتی وجود ندارد و یا اینگونه نیستم که باز هم محلّی برای ناراحتی و دلخوری نمی‌ماند.

هرگاه از من پرسیده شده که به طور خلاصه TA چیست؟ این گونه پاسخ داده‌ام: «در ta فراگیرنده می‌آموزد که خود و اجزای شخصیتش را بشناسد، دیگری (طرف ارتباط) را و اجزای شخصیتش را بشناسد و روابط خود با دیگران و روابط دیگران را با یکدیگر مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قراردهد و در نهایت به رابطه‌ای آگاهانه‌تر و سالم‌تر دست یابد. بعنوان مثال یک مدیر یا کارمند بانک خواهد توانست علت و ساختار رفتار یک مشتری عصبی، ناراضی، متوقع و ... تشخیص دهد و به نحوی مؤثر و سالم با او ارتباط برقرار کند.

همه ما در مواجهه با مسایل زندگی، که هر لحظه با آن دست به گریبانیم دو راه پیش رو داریم: -استفاده از اطلاعات بالغ به عنوان یک بزرگسال -رفتن به پیش نویس زندگی ظاهراً و متاسفانه بسیاری از انسانها در مواجهه با مسایل بطور معمول راه دوم، یعنی رفتن به پیش نویس زندگی را برمی‌گزینند. پیش‌نویس زندگی در رفتارهای کودک و والد بروز پیدا می کند و از آن جایی که رفتار این دو بعد شخصیت، خود به خودی و اتوماتیک هستند، عمل کردن بر اساس آنها کاملاً آسانتر و ساده تر است.

۴) وقتی نوازشی را دوست نداری آن را رد نکن. مثال: دعوت به یک مهمانی را دوست ندارید ولی می‌پذیرید. (نه گفتن را بلد نیستید).

پیش فرضهای فلسفی T.A مبتنی برموارد زیر است: همه انسانها خوبند. همه توانایی اندیشیدن دارند. همه مسؤول رفتارو سرنوشت خود هستند. و این سرنوشت را میتوان تغییر داد.

بخش فرهنگی سازمان ملل متحد «یونسکو» در سال‌های پایانی قرن بیستم برنامه‌هایی را برای آموزش مهارت‌های زندگی به همهٔ انسانها در قرن بیست و یکم تدوین کرد. هدف از این برنامه آموزشی، آماده سازی انسان‌ها برای مقابله با مسائلی است که در سال‌های اخیر گریبانگیر اکثریت جامعه انسانی شده است. مسائلی مثل دعواهای خانوادگی، مشکلات بین کارمند و کارفرما، والدین و فرزندان و... همه و همه بیانگر نیاز همگانی به داشتن راهکارهایی کاربردی و فوری برای برگشت به آرامش است. در این میان مهارت «ارتباط مؤثر» اساسی‌ترین این نیازهاست. تحلیل رفتار متقابل (TA) یکی از نظریه‌های مطرح در روانشناسی آکادمیک است که از دهه ۵۰ میلادی مورد توجه مراکز علمی، درمانی و نیز بخش‌های مدیریتی و ارتباطی بوده است. در این کتاب تلاش شده تا با استفاده از آموزش‌های ta و سایر آموزش‌های مشابه به فراگیران کمک شود که بتوانند ارتباط و رفتار خود را با سایرین (والدین، همسر، همکار، فرزند، مشتری و ....) مدیریت و ساماندهی کنند.

در این کتاب ابتدا مفاهیم اساسی ta همچون کودک، بالغ و والد را می آموزیم، سپس با مفاهیمی همچون ارتباط و ... آشنا می‌شویم. در ادامه نگاهی واقع بینانه به خود می‌اندازیم و در پایان راهکارهایی برای ارتباط سالم با دیگران فرا می‌گیریم.

آیا هر احساس منفی، بد وغیربالغانه است؟ پاسخ به این سوال منفی است. مگر می شود گفت کسی که با دیدن یک گرگ ترسیده و فرار کرده احساس یا رفتاری غیر بالغانه دارد؟ مشکل مربوط به احساسهایی است که منفی بوده و با منبع ایجاد آن احساس، تناسب ندارد. در TA به این احساسات،"مخرب" می‌گویند. مثلا اگر کسی از جانور نسبتا بی آزاری مثل سوسک بترسد، به ترس او مخرب و غیربالغانه میگوییم.

یا "تو" هم OK است؟ یعنی آیا من برای دیگران هم همین اجازه را قائل هستم که زندگی کنند، ارزشمند باشند و راه و روش خود را برای زندگی داشته باشند؟

طلسم نوازشی باوری ذهنی یا حالتی هیجانی است که مانع جریان سالم نوازش بین انسانها می‌شود. مثل وقتی که فرد دلش می‌خواهد محبتش را به دیگری ابراز کند ولی خجالت می‌کشد. (شرم یکی از هیجانات انسان است)

در زبان TA نوازش به معنای «درک حضور دیگری» و یا به زبان ساده تر «دیدن دیگری» است.

اشتاینر پنج طلسم را برای نوازش عنوان کرده است: ۱) وقتی می‌توانید نوازشی را بدهی، آن را دریغ کن. مثال: فرد می‌تواند بگوید لباست زیباست اما نمی‌گوید (چون طرف پررو می‌شود!!)

۲) وقتی نوازشی را به تو می‌دهند آن را نپذیر. مثال: به فرد می‌گویند چقدر غذایت خوشمزه است و او می‌گوید خیر! شما گرسنه بودید به نظرتان آمد.

۳) وقتی نوازشی را دوست داری و آن را به تو می‌دهند، آن را نپذیر. مثال: در یک مهمانی دلتان چای می‌خواهد و وقتی میزبان می‌گوید برایتان چای بیاورم؟ شما می‌گویید خیر زحمت نکش! نکند بگویند طرف پررو است.

کمی به فردی که شما را آزرده است، فکر کنید. آیا ممکن است بتوانید او را فردی ضعیف و نادان ببینید که شیوهٔ دیگری برای برقراری ارتباط و حل مسایل ندارد؟ بسیاری از کسانی که ما را اذیت کرده و باعث آزارمان گردیده‌اند، در واقع کسانی هستند که رفتارشان ترحم برانگیز است تا کینه برانگیز.

در گزینه آخر از طلسم والد سرزنشگر، خواندیم که "اغلب احساسهای منفی دارم." آیا هر احساس منفی، بد وغیربالغانه است؟ پاسخ به این سوال منفی است. مگر می شود گفت کسی که با دیدن یک گرگ ترسیده و فرار کرده احساس یا رفتاری غیر بالغانه دارد؟ مشکل مربوط به احساسهایی است که منفی بوده و با منبع ایجاد آن احساس، تناسب ندارد. در TA به این احساسات،"مخرب" می‌گویند. مثلا اگر کسی از جانور نسبتا بی آزاری مثل سوسک بترسد، به ترس او مخرب و غیربالغانه میگوییم.

پیش نویس زندگی: طرح زندگی که در سال های کودکی ریخته می شود، به وسیلهٔ والدین تقویت می گردد و حوادث بعدی آن را توجیه می کند.

پیش نویس زندگی در سال های اولیه زندگی فرد نوشته می‌شود. در واقع آنچه فرد در سالهای نخست می بیند، می شنود، احساس می کند و... پیش نویس او را شکل می دهد.

همانگونه که پیشتر گفته شد، پیش نویس زندگی و پیام های والد گاهی به شکل یک سوق دهنده (جهت دهنده) و گاه به شکل یک بازدارنده عمل می کنند. یعنی ممکن است فرد را به سمت و سویی سوق دهند و یا از رفتن به مسیری باز بدارند.

"نباش" این پیام در فرزندانی بازنواخت می شود که از والدین و بزرگترها شنیده اند که تو را نمی‌خواستیم.

"خودت نباش" این پیام به دو شکل منتقل می‌شود: ۱) در افرادی که والدین جنسیت آنها را نمی‌خواسته‌اند (این موضوع در گذشته فراوانی بیشتری داشته است) ۲) در افرادی که مرتبا با دیگران مقایسه می‌شده‌اند.

"بچه نباش" پیامهایی مثل"لوس نشو"،"تو دیگه بزرگ شدی"، "گریه نکن"، "تنبلی نکن"، و... میتوانند باعث ضبط این پیام در فرد شوند. این افراد در بزرگسالی نمی توانند رفتارهای کودکانه از خود نشان دهند و چنانچه در موقعیتی کودکی کنند، دچار احساس گناه و اضطراب می

«در ta فراگیرنده می‌آموزد که خود و اجزای شخصیتش را بشناسد، دیگری (طرف ارتباط) را و اجزای شخصیتش را بشناسد و روابط خود با دیگران و روابط دیگران را با یکدیگر مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قراردهد و در نهایت به رابطه‌ای آگاهانه‌تر و سالم‌تر دست یابد.