بریده‌هایی از کتاب اتوبیوگرافی‌ زنان در ایران معاصر

زنان محجبه اغلب هیچ‌گونه خودافشاییِ داوطلبانه‌ای در ساحت عمومی ندارند. حتی در مصاحبه‌های چهره‌های سیاسی زن جمهوری اسلامی، عادت سنتی زنان مبنی‌بر ناچیزشمردن خود هویداست. این زنان معمولا از پاسخ به پرسش‌های شخصی طفره می‌روند و اگر هم به آنها پاسخ بدهند به روابط خانوادگی مردانه محدود می‌شود؛ مثلا این زن دختر، خواهر یا همسر چه کسی است.

آبروداری، حفظ ظاهر، صورت را با سیلی سرخ نگه‌داشتن و بسیاری از اصطلاحات رایج دیگر هنوز در ایران به‌وفور استفاده و به محتوای آنها عمل می‌شود. این ضرب‌المثل‌های پندآمیز از یک دغدغهٔ اساسی پرده برمی‌دارند: ضرورت حفظ منِ درونی. شرم از افشای آنچه در خلوت می‌گذرد، به‌جای احساس گناه به آن، تا اندازه‌ای توضیح می‌دهد چرا روان‌درمانی که همتای سکولار و مدرن سنت اعترافِ کاتولیک‌هاست در ایران چندان رواج نیافته است.

نباید تا پیش از دوران مدرن در میراث نوشتاری فارسی به‌دنبال اتوبیوگرافی یا همان خودزندگی‌نامه باشیم؛ چراکه ارزش ذاتی انسان، بِما هُو انسان، انگاره‌ای است مدرن.

خلاصه در جامعه‌ای که مفهوم شرافت حولِ باکرگی یک زن بنا شده است‌ـ‌ـ‌ـ‌نشانهٔ دست‌نیافتنی‌بودن اوـ‌ـ‌ـ‌اتوبیوگرافی با خودنماییِ سرسختانه و توجه به خویشتنی که در آن موج می‌زند نمی‌تواند به‌راحتی شکوفا شود. به‌نظر انگارهٔ زنِ ایدئال مانع اصلی توسعهٔ کامل روایت‌های عمومی زنان از زندگی شخصی‌شان است؛ زیرا این انگاره گِرد سکوت و خویشتن‌داری، گمنامی تنانهٔ زن در حجاب‌های همسان و در مجموع منزوی‌کردن خود می‌چرخد.

ارزش‌های حاکم بر سنت ادبیِ مردانه اصرار دارد فقط انواع خاصی از تجربه‌ها ارزش بررسی جدی دارند. زندگی شخصی زنان هرگز بخشی از این ساختار نبوده است. درنتیجه فرخزاد و امیرشاهی، هردو پس از خودداری از صحبت درمورد خود، بلافاصله توجه مخاطب را به ارزش ذاتی آثارشان جلب می‌کنند.

به‌هرروی این ژانر اتوبیوگرافی است که عموماً بیش از هر فرم ادبی دیگر ادعا می‌کند که مطابقت بین نوشته و نویسنده را تجسم می‌بخشد. ما باور داریم که اتوبیوگرافی تلاشی است برای بازنمایی خود از رهگذر نوشتن. این سرگرمی ادبی موردعلاقهٔ انسان مدرن غربی است و به قول جیمز اولنی، این روزها «متداول‌ترین» فعالیت ادبی است.

شاید بپنداریم اتوبیوگرافی نکوهش می‌شود زیرا فرصتی است برای تعریف‌وتمجید از خود و باد در آستین خویش‌کردن. ولی بازهم ادبیات فارسی سخاوتمندانه به این سبک گفتمان میدان می‌دهد؛ به‌عنوان مثال رجزخوانی از مؤلفه‌های پرتکرار در ادب فارسی است. رجزخوانی خودستاییِ آیینی قهرمانان در حماسه‌هاست. سنت «تخلص» نمونهٔ دیگری است که به شاعر اجازه می‌دهد آشکارا باد به غبغب خود اندازد. به‌رغم این سنت‌ها، ایرانیان نمی‌پسندند صریح و بی‌پرده، بی‌قیدوشرط و دور از هر آداب و ترتیبی، از خود برای همه بگویند. آنان این نحو از سخن‌پردازی را تقبیح کرده و و از رواج انداخته‌اند.

کوتاه‌سخن آنکه حضور کم‌رنگ اتوبیوگرافی در ادبیات فارسی را می‌توان از مظاهر نیروهای زورمندی دانست که به فردیت‌زدایی، انقیاد و مهارکردن کمر بسته‌اند.

تاج‌السلطنه در پاسخ به پیشنهاد معلمش مبنی‌بر خواندن تاریخ برای جلوگیری از فکروخیال‌های افسرده‌کننده، چنین استدلال می‌کند: «آه! ای معلم و پسرعمهٔ عزیز من! در حالتی که زمان گذشتهٔ من و زمان حال من یک تاریخ حیرت‌انگیز ملال‌خیز است، شما تصور می‌کنید من به تاریخ دیگران مشغول بشوم؟ آیا مرور تاریخ شخصی بهترین اشتغال‌ها در عالم نیست؟» (ص ۵) اما معلم تردید دارد: «آه! تاریخی را که تمام خوب و بدِ نتایجِ تجربه‌اش به شخص خود انسان راجع باشد من تاریخ نمی‌دانم.» (ص ۵) ولی تاج‌السلطنه اصرار می‌ورزد: «تاریخ من به‌قدری مهم و به‌قدری دارای وقایع مشکله است که اگر یک سال تمام برای شما حکایت کنم هنوز تمام نخواهد شد. و به‌قدری گاهی محزون و گاهی مسرور است که اسباب تعجب شنونده خواهد شد.» (ص ۶)

در پایان قرن نوزدهم، اولین رسالهٔ مهم «اعتراضی» به قلم یک زن نوشته شد: معایب‌الرجال به قلم بی‌بی‌خانم حدود سال‌های ۱۲۷۳-۱۲۷۲ در پاسخ به اثری نوشته شد به نام تأدیب‌زنان یا تأدیب‌النسوان که حوالی سال ۱۲۶۹ مردی ناشناس آن را نوشته بود. معایب‌الرجال دربردارندهٔ اولین اشاره‌های یک زن ایرانی به وضعیت زنان در اروپاست. بی‌بی‌خانم رفتار مردان ایرانی با همسرانشان را در مقایسه با همتایان اروپایی‌شان ناخوشایند می‌داند و از گوشه‌نشینی زنان ایرانی در خانه ابراز تأسف می‌کند؛ چراکه زندگی آنان را به خانه‌داری گره می‌زند، درحالی‌که زنان اروپایی زندگی عمومی دارند و با مردان غریبه معاشرت می‌کنند.

کرمانی پرده‌نشینی و حجاب را عامل بی‌سوادی و ناآگاهی زنان از دنیا می‌داند. به باور او زن محجبه و منزوی از حقوق انسانی و لذت‌بردن از زندگی محروم است. هیچ راهی پیشِ پای چنین زنی نیست تا خود را از لحاظ اجتماعی توانمند و مفید سازد. میرزا آقاخان معتقد است که مردان اگر بتوانند از معاشرت زنان بهره‌مند باشند، نجیبانه‌تر رفتار می‌کنند.

تجربهٔ زیستهٔ مردان ترقی‌خواه قرن نوزدهم، در شهرهای اروپایی به‌عنوان دانشجو، دیپلمات، مسافر و بعدتر تبعیدی، بر دگرگونیِ انگاره‌های آنان دربارهٔ زنان بسیار تأثیر نهاد. اما این ترقی‌خواهان اولیه، عموماً زنان یا خواهرانشان را با خود به اروپا نمی‌بردند. هرچند ممکن است چند زن برای مدت کوتاهی با شوهران خود به شهرهای خاصی مانند سن‌پترزبورگ سفر کرده باشند، تا دههٔ ۱۹۲۰ از حضور دانش‌آموزان دختر در اروپا نشانی نمی‌یابیم.