کتاب لیبرالیسم

تمایل مردم زمانهٔ ما به این‌که به محض نپسندیدن چیزی خواستار ممنوعیت آن چیز از سوی حکومت شوند، و آمادگی آن‌ها برای پذیرش چنین ممنوعیت‌هایی حتی وقتی با مضمونشان اصلاً موافق نیستند، نشان می‌دهد ذهنیت بندگی تا مغز استخوانشان نفوذ کرده است. به سال‌ها خودتربیتی نیاز است تا رعیت به شهروند تبدیل شود. انسان آزاد باید بتواند تحمل کند همنوعانش به گونه‌ای متفاوت از آنچه او درست می‌پندارد زندگی و عمل کنند و باید این عادت را ترک کند که تا چیزی را نپسندید، پلیس را صدا بزند

همهٔ پیشرفت‌های بشر همواره به این نحو انجام شده است که اقلیتی کوچک از ایده‌ها و رسوم اکثریت روی گرداندند تا این‌که در نهایت مثال آن‌ها دیگران را به پذیرش تجدد واداشت

حکومت باید چنان ساماندهی شود که فرد بر بستر آن و در چارچوب فضای عملی که با قوانین آن پدید آمده است، بتواند آزادانه حرکت کند. شهروند نباید چنان در تنگنا نهاده شده باشد که وقتی متفاوت از حاملان دستگاه حکومت می‌اندیشد تنها با این دو گزینه روبرو باشد که یا نابود شود یا دستگاه حکومت را ویران کند.

همان کلیساها و فرقه‌هایی که وقتی دست برتر را دارند از تعقیب دگراندیشان خسته نمی‌شوند، در جایی که خود را در اقلیت می‌بینند دست‌کم برای خودشان خواستار رواداری می‌شوند. اما این درخواست رواداری با آن درخواست رواداری که لیبرالیسم مطرح می‌کند سرسوزنی یکسان نیست. لیبرالیسم بر اساس اصول خواستار رواداری است، نه بر اساس فرصت‌طلبی.

در نوعی نظم اجتماعی که بر همکاری مسالمت‌آمیز استوار است، جایی برای این ادعای کلیساها نیست که تعلیم و تربیت جوانان را مال خود کنند. کلیساها باید و می‌توانند مجاز به هر آن چیزی باشند که هوادارانشان داوطلبانه به آن‌ها واگذار کرده‌اند، اما در ارتباط با اشخاصی که نمی‌خواهند با این کلیساها کاری داشته باشند، نباید مجاز به چیزی باشند.

به محض این‌که اصل عدم مداخلهٔ دستگاه حکومت در همهٔ مسائل زندگی فرد کنار نهاده می‌شود، به این‌جا می‌رسیم که باید زندگی را تا ریزترین جزئیات قاعده‌مند و محدود کرد.

تجملِ امروز نیازمندی فرداست. هر نوع پیشرفتی ابتدا به منزلهٔ تجملِ معدودی ثروتمند پدید آمد و پس از مدتی به نیاز ضروری و بدیهی همگان تبدیل شد.

اما در جامعه‌ای که حقوق و وظایف هر یک از لایه‌ها متفاوت است، استقرار دائمی صلح ناممکن است. کسی که بخشی از مردم را از حقوقی محروم می‌کند، همواره باید گوش‌به‌زنگ باشد که محروم‌شدگان دیر یا زود برای حمله به امتیازیافتگان متحد شوند. امتیازات طبقاتی باید برچیده شود تا نبردها سر حقوق طبقاتی پایان یابد.

آنچه لیبرالیسم را از سوسیالیسم ــ که آن هم تظاهر می‌کند در پی بهروزی همگان است ــ متمایز می‌کند، هدفی که دنبال می‌کند نیست، بلکه ابزارهایی است که برای دستیابی به این هدف نهایی برمی‌گزیند.

«تنها کسی سزاوار آزادی و زندگی است که این دو را هر روز از نو به چنگ آورد.»

آنارشیسم فقط در دنیای فرشتگان و قدیسان اجراشدنی است.

«امتیاز» امری نهادینه‌شده به نفع یک فرد یا دایرهٔ معینی از انسان‌ها به بهای کاستن از رفاه دیگر انسان‌هاست.

وقتی کسانی به رویکرد مادی‌گرایانهٔ لیبرالیسم خرده می‌گیرند که همنوا با پیروان برخی فرقه‌های آسیایی یا مسیحیِ سده‌های میانی به ریاضت‌پیشگی کامل نظر دارند و بی‌نیازی و فقر پرنده در جنگل و ماهی در آب را به منزلهٔ آرمانی برای رفتار انسانی ترسیم می‌کنند، طبعاً دیگر ما پاسخی برای گفتن نداریم. ما تنها می‌توانیم از آن‌ها خواهش کنیم اجازه دهند راهمان را بدون اختلال ادامه دهیم، همان‌گونه که ما هم مانع آن‌ها نمی‌شویم تا طبق باورهای خود سعادتمند شوند. بادا که در حجره‌شان در کمال آرامش در به روی عالم و آدم ببندند!

این ثمرهٔ کار آزاد است که آنچه می‌تواند برای همگان بیافریند بیشتر از ثروتی است که زمانی کار غیرآزاد برای اربابان به ارمغان می‌آورد.

هیچ‌کس حق ندارد به این عنوان که می‌خواهد حال و روز کسی را بهبود بخشد در مناسبات او دخالت کند، و کسی که به منافع خود می‌اندیشد اجازه ندارد این عذر را آورد که فداکارانه فقط به نفع دیگران عمل می‌کند.

وقتی کسانی به رویکرد مادی‌گرایانهٔ لیبرالیسم خرده می‌گیرند که همنوا با پیروان برخی فرقه‌های آسیایی یا مسیحیِ سده‌های میانی به ریاضت‌پیشگی کامل نظر دارند و بی‌نیازی و فقر پرنده در جنگل و ماهی در آب را به منزلهٔ آرمانی برای رفتار انسانی ترسیم می‌کنند، طبعاً دیگر ما پاسخی برای گفتن نداریم. ما تنها می‌توانیم از آن‌ها خواهش کنیم اجازه دهند راهمان را بدون اختلال ادامه دهیم، همان‌گونه که ما هم مانع آن‌ها نمی‌شویم تا طبق باورهای خود سعادتمند شوند. بادا که در حجره‌شان در کمال آرامش در به روی عالم و آدم ببندند!

مالکیت خصوصی سپهری حکومت‌زدوده برای فرد ایجاد می‌کند، دامنهٔ تأثیرگذاری ارادهٔ حاکمیت را محدود می‌کند و اجازه می‌دهد قدرت‌های دیگری در کنار و در برابر قدرت سیاسی سر برآورند. مالکیت خصوصی بدین‌سان به شالوده‌ای برای هر گونه فعالیت زیستیِ عاری از حکومت و قدرت سیاسی تبدیل می‌شود؛ به کشتزار و آبشخور آزادی و استقلال فرد، و در امتداد همین مسیر، به بستری برای بالندگی فزایندهٔ امور مادی و معنوی تبدیل می‌شود.

در نهایت همگان باید می‌فهمیدند که بدون مالکیت خصوصی کار از پیش نمی‌رود و دوباره بر خلاف میل باطنی خود به آن بازگشته‌اند. البته هیچ‌گاه نخواسته‌اند اعتراف کنند که دلیل این بازگشت به نهاد مالکیت خصوصیِ آزاد بر ابزارهای تولید در این نهفته است که نوعی نظام معقول برای اقتصاد انسانی و همزیستی اجتماعی انسان‌ها اصلاً بر مبنایی مگر همین مبنا اجراناشدنی است. نتوانسته‌اند به طور جدی از ایدئولوژی محبوبی دل بکنند که می‌گوید: مالکیت خصوصی شری است که متأسفانه فعلاً نمی‌توان از آن صرف‌نظر کرد، زیرا انسان‌ها هنوز به آن حد بالای اخلاقی که لازم است نرسیده‌اند.

وقتی فردی لیبرال تدابیر عامه‌پسند را به دلیل پیامدهای زیانبارشان نهی می‌کند، به او به عنوان دشمن مردم ناسزا می‌گویند و عوامفریبانی را می‌ستایند که بدون ملاحظهٔ پیامدهای زیانبار بعدی، چیزی را توصیه می‌کنند که در لحظهٔ کنونی سودمند به نظر می‌رسد.

فیلسوفان، جامعه‌شناسان و اقتصاددانان در قرن هجدهم و آغاز قرن نوزدهم برنامه‌ای سیاسی را تدوین کردند که ابتدا در انگلستان و ایالات متحد، سپس در قارهٔ اروپا و در نهایت در دیگر بخش‌های دنیای آباد کم‌تر یا بیشتر به خط‌مشی سیاست عملی تبدیل شد. این برنامه در هیچ‌جا و هیچ زمانی به طور کامل به اجرا درنیامد. حتی در انگلستان که آن را میهن لیبرالیسم و الگوی کشوری لیبرال توصیف می‌کنند، هیچ‌گاه این توفیق حاصل نشد که همهٔ مطالبات لیبرالیسم اجرا شود.

در همه‌جای دیگر دنیا همیشه تنها بخش‌هایی از برنامهٔ لیبرال برگرفته شد و دیگر بخش‌های آن، که اهمیت کم‌تری هم نداشت، یا از ابتدا رد شد یا دست‌کم پس از اندک زمانی دوباره انکار شد. در واقع تنها با قدری اغراق می‌توان از این سخن گفت که دنیا روزی روزگاری عصری لیبرال را تجربه کرده است. لیبرالیسم هیچ‌گاه نتوانست تأثیرگذاری کامل خود را شکوفا کند. با این حال، همین استیلای متأسفانه بسیار کوتاه و بسیار محدودِ ایده‌های لیبرال کافی بود تا چهرهٔ کرهٔ زمین را دگرگون کند. شکوفایی اقتصادی باشکوهی آغاز شد.