کتاب جزیره پنگوئن ها

«چون در حضوری از تو می‌گریزم و چون از نظر دوری کو به کو تو را می‌جویم...»

زبان خود آناتول فرانس بشنویم: «اکنون که ثروت و تمدن نیز به اندازهٔ فقر و بربریت متضمن علل جنگ است، اکنون که جنون و شرارت بشر علاج‌پذیر نیست تنها یک راه چاره در پیش است و بس. عاقلی باید تا خروارها بمب و خمپاره در زیر زمین تعبیه کند و این کرهٔ کثیف را به یکباره منفجر سازد؛ آنگاه وقتی که قطعات آن در فضای لایتناهی در می‌غلتند بهبود غیر محسوسی در عالم پیدا خواهد شد و وجدان عمومی که اصلاً وجود ندارد خرسند خواهد گردید». عالمی از نو بباید ساخت وز نو آدمی... آمین یا رب‌العالمین!

چه خوش بود روزگار توحش و بربریت که دشمنی‌ها و دوستی‌ها آشکارا بود و تکلیف همه در این خصوص روشن، بدبختانه هرچه عقربه زمان به دوران ما نزدیک‌تر می‌شود انتقام‌ها رنگی دیگر به خود می‌گیرد و دشمنی‌ها با چهره‌ای تازه آغاز و انجام می‌یابد. کینه‌ها در پرده‌ای از فریب پنهان می‌شود و لباس دوستی به خود می‌پوشد. لشکرکشی‌های آن روزگار به دسته‌بندی‌های سیاسی امروز تبدیل می‌گردد و برای کوبیدن مخالفان راهی بهتر از پرونده‌سازی به‌نظر نمی‌رسد.

کتاب دائرۀالمعارف جالبی است از انواع خصایص آدمیان و فراز و نشیب روح آنان که سرچشمه حوادث تاریخ است

تو اگر بخواهی چیزی به خواننده بیاموزی، جهل او را به رخش کشیده و او را تحقیر و رنجیده‌خاطر کرده‌ای... زنهار، هرگز در پی روشن کردن فکر خواننده مباش وگرنه فریاد می‌زند و می‌گوید که تو به معتقداتش توهین کرده‌ای...»

ولی آناتول فرانس با کمک طنز، انسان را شکل مسخ شده پنگوئن‌های قطبی می‌داند، و در این انتخاب البته هدفی معین داشته است. به‌راستی که سینه‌های ستبر و شکم برآمده این مرغان بی‌آزار ـ که در سردترین نقاط زمین دور از هیاهوی انسان‌ها زندگی می‌کنند ـ و طرز راه رفتن متکبرانه و «کله‌های پوکشان» چقدر به آدمیان مغرور شبیه است و روش اجتماع و اشارات مبهم و نجوای آنان تا چه اندازه به فرزندان آدم همانند است!

آنان که تولید کنندهٔ مایحتاج زندگی هستند، فاقد آنند اما کسانی که اصلاً در تولید دخالتی ندارند همه نوع نعمت را به حد وفور دارا هستند.

آناتول فرانس می‌گوید: «زندگانی هر ملتی رشته پیوسته‌ای از جنایت‌ها و فلاکت‌های مردم آن است»، اما رشته‌های بسیار ظریفی که زنجیرهای وقایع را به یکدیگر می‌پیوندند و گاهی لرزش یکی از آن‌ها غوغایی در سلسلهٔ حوادث برپا می‌کند ـ «روح تاریخ» را به‌وجود می‌آورند،