کتاب بازگشت

بعضی‌ها این شانس را ندارند که از میان استانداردهای موجود به نام مذهبی‌بودن، ضدمذهبی‌بودن، روشنفکربودن، دارای فلان ایدئولوژی بودن یا وابسته به فلان جناح و قطب بودن قالبی را اختیار کنند و از میان این بینش‌ها و اعتقادها و جهت‌گیری‌ها یکی را مشخص کنند. و به‌هرحال اینها کسانی هستند که اگر به مذهب تکیه کنند، بیش از هر گروه دیگر، خود مذهبی‌ها با آنها عدم‌تفاهم پیدا می‌کنند و اگر در جناح روشنفکران سخن گویند یا مسائلی را مطرح کنند، بیش از همه، خود روشنفکران سخن آنها را بد می‌فهمند و متهمشان می‌کنند. چنین افرادی همیشه غریب و بدفهمیده‌شده می‌مانند

دستگاه‌های تولیدی سرمایه‌داری به بالاترین و عالی‌ترین تجهیزات علمی و روان‌شناسی و جامعه‌شناسی مجهزند. ساده نیست که گاه می‌بینیم در ظرف چند روز یک ملت نوشیدنی‌های معمول خود را که قرن‌ها بدان عادت کرده‌اند، فراموش می‌کنند و همگی یک‌باره ذائقه‌شان پپسی‌کولا و کوکاکولا می‌پسندد! و از یک تاریخ مشخصی دیگر هیچ ذائقه‌ای دوغ و لیموناد و آبمیوه را نمی‌تواند تحمل کند.

معجزه‌گر، یک عامل است و آن آگاهی است. ولی نه آگاهی بخشنامه‌ای، صادراتی و مد که ناگهان مثل یک بسته مواد خوراکی استانداردشده و مارک‌خورده از غرب برسد و روشنفکران آن را مصرف کنند و یا هرکه آن را مصرف کرد روشنفکر و آگاه بشود، بلکه آگاهی مستقل گروهی که بر اساس تاریخشان، ناهنجاری‌هایشان، مشکلاتشان و تأثیر بر روی عامل‌های انحطاط جامعه‌شان ناگهان به آگاهی می‌رسند.

فقر نیست که عامل حرکت و عصیان خواهد بود، بلکه احساس فقر است.

چون تمدّن یعنی مصرف غربی، پس هر کس که مصرف غربی بکند، می‌شود متمدّن. و برای اینکه مصرف‌کنندهٔ تولید غربی بشوند باید همه معتقد باشند که فرهنگ بومی خودشان یا شخصیت مستقل خودشان مفهومی ندارد و خودشان نمی‌توانند تمدّن و فرهنگ بسازند و باید برای متمدّن‌شدن ابزار و قالب‌ها و ارزش‌های غربی را بپذیرند. و برای همین است که در همین جامعهٔ خودمان می‌بینیم به آدمی می‌گویند متمدّن که مصرفش بالا رفته است، نه شعورش

«هر مصلحی خدمتگزار است، اما هر خدمتگزاری مصلح نیست.»

سیاست، یعنی احساس وابستگی به یک اجتماع و آگاهی نسبت به وضع و سرنوشت جمعی و حس مسئولیت فرد در برابر آن و داشتن یک وجدان گروهی یا اجتماعی و شرکت در حیات و حرکت و رنج و کار و مسیر اجتماعی که فرد در آن زندگی می‌کند و با آن اشتراک احساس و سرنوشت دارد.