کتاب دولت ها چگونه فکر می کنند

پیش‌بینی‌های مرشایمر دربارۀ ایران هم صادق بوده است: او در مقطع امضای توافق هسته‌ای موسوم به «برجام»، پیش‌بینی کرد این توافق به‌دلیل رعایت‌نکردن منطق موازنۀ قوا میان ایران و اسرائیل در منطقه، بسیار شکننده خواهد بود- او به‌پیروی از سنت استادش، کنت والتز، معتقد بود دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای سبب ایجاد صلح و ثبات در منطقۀ غرب آسیا خواهد شد و فشار به ایران برای پیشگیری از آن، اثر عکس به جا خواهد گذاشت.

سیاست بین‌الملل یعنی جایی که آنارشی و فقدان اقتدار مرکزی، ذات اصلی نظام بین‌الملل را تشکیل می‌دهد- آنارشی شرایط ویژه و خاصی را به دولت‌ها تحمیل می‌کند که مهم‌ترینشان ابهام، عدم اطمینان و بی‌اعتمادی است- ازآنجاکه دولت‌ها در این فضا خودیار و مسئول بقای خویش‌اند، گاهی در کنش و واکنش با دیگر بازیگران، به‌ویژه در زمان‌های بحرانی، مجبور می‌شوند تصمیم‌هایی بگیرند که هر منطقی در پسِ آن باشد، نمی‌تواند غیرعقلانی باشد.

در دنیای نامطمئن سیاست بین‌الملل با اطلاعات ناکافی و نامعتبر، اطمینان از نوع واکنش رقیبان و نتیجۀ تصمیم‌ها ناممکن است و نمی‌شود براساس آن، پرفایده‌ترین گزینه را انتخاب کرد.

بسیاری از دانشجویان علوم سیاسی و اقتصادی با تکیه بر آثار روان‌شناسان، بر این باورند که انسان‌ها، از مردم و مصرف‌کنندگان عادی گرفته تا سران کشورها، اغلب به‌شکلی عمل می‌کنند که خلاف الزامات عقلانیت است.

«تجربۀ محض ناممکن است- حقایق به‌خودی‌خود معنا ندارند- هوشمندانه و به‌واقع، ممکن نیست که در برابر حقایق فقط همچون کودکان بنشینیم.»

آیا دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا که اغلب او را سیاستمداری دیوانه می‌دانند، در لحظۀ بحرانی سیاست خارجی آمریکا، به‌طور مثال در واکنش به تهدید هسته‌ای کره‌شمالی و یا در واکنش به حملۀ موشکی ایران به پایگاه عین‌الاسد آمریکا در عراق، می‌توانست براساس یافت‌یار خودش تصمیم‌گیری کند یا به‌ناچار تمام متخصصان، نخبگان و استراتژیست‌های نظامی، اطلاعاتی و امنیتی دولتش را برای مشورت به اتاق تصمیم‌گیری فراخواند؟

ماهیت نظام بین‌الملل ماهیتی نامطمئن است که دسترسی به اطلاعات کافی و معتبر را بسیار دشوار و پیش‌بینی احتمالات بیرونی و خارج از کنترل را ناممکن می‌سازد- این ماهیت نظام بین‌الملل چیزی نیست جز آنارشی.

برایان رثبان، جوشوآ کرتزر و مارک پارادیس توضیح داده‌اند: «انتخاب عقلانی بدون فکر عقلانی ممکن نیست..- عقلانیت ابزاری بدون عقلانیت رَوَندی ممکن نیست- عقلانیت روندی تمام فرایندهای شناختی یا فکری را در بر دارد که در تصمیم‌گیری به کار می‌روند؛ ازجمله جست‌وجویی جامع برای اطلاعات مربوطه، توجه به اطلاعات بدون تعصب و مشورت دقیق- این فرایندها تفکر عقلانی یا عقل را تشکیل می‌دهند.»

نظریات شکل ساده‌شدۀ واقعیتی عظیم و پیچیده‌اند که در آن‌ها برخی عناصری کم‌اهمیت‌تر برای توضیح پدیدۀ خاصی، حذف می‌شوند و به عناصر دیگری که اهمیت بیشتری دارند، اولویت داده می‌شود

تمام دولت‌هایی که در این فصل بررسی شدند، از این نظر عقلانی بودند که سیاست‌گذارانشان نظریات معتبر را در پیش گرفتند و سیاستشان محصول فرایند تصمیم‌گیری و مشورت بوده‌ است- تصمیم‌گیران آلمان پیش‌از جنگ جهانی اول، همچون تصمیم‌گیران ژاپنی و فرانسوی پیش‌از جنگ جهانی دوم، در چارچوب منطق واقع‌گرایی فکر می‌کردند، درحالی‌که تصمیم‌گیران آمریکا پس‌از جنگ سرد در چارچوب منطق لیبرالی می‌اندیشیدند- تمایزی ساختاری میان این دو طرزفکر وجود دارد- آلمان، ژاپن و فرانسه در دنیای رقابتی چندقطبی قرار داشتند که تنها با نظریات واقع‌گرایی بهترین درک از آن حاصل می‌شد- از سوی دیگر، آمریکا با رقیب قدرتمند دیگری مواجه نبود، در طول دهۀ ۱۹۹۰ در دنیایی تک‌قطبی قرار داشت و بنابراین می‌توانست «بدون به‌خطرانداختن امنیت خودش، در چارچوب لیبرالیسم بیندیشد.»

عقلانیت در سطح دولت به این پرسش برمی‌گردد که تصمیم‌گیران حوزۀ سیاست خارجی چگونه برای هدف‌گذاری و یافتن راهبرد تحقق آن‌ها باهم و در کنار یکدیگر کار می‌کنند- مجموعه این افراد - و نه خودِ دولت - است که تصمیمات را می‌گیرند- بنابراین، عقلانیت دولت بستگی به این دارد که آرای سیاست‌گذاران کلیدی‌اش چگونه کنار هم جمع می‌شوند.

باور عمومی در غرب بر این است که تصمیم رئیس‌جمهور روسیه، ولادیمیر پوتین، برای حمله به اوکراین عقلانی نبوده است- روز پیش‌از حمله، نخست‌وزیر بریتانیا، بوریس جانسون، اظهار می‌کند: «شاید ایالات‌متحدۀ آمریکا و هم‌پیمانانش آن‌طور که باید، نتوانستند مقابل بازیگری غیرعقلانی روسیه به‌اندازۀ کافی اقدامات بازدارنده نشان دهند و درحال حاضر باید بپذیریم که ولادیمیر پوتین غیرمنطقی فکر می‌کند و فاجعۀ پیشِ رو را نمی‌بیند.» سناتور آمریکایی، میت رامنی، پس‌از شروع جنگ اظهاراتی مشابه داشت و عنوان کرد: «آقای پوتین با همین حمله به اوکراین ثابت کرد می‌تواند تصمیمات غیرمنطقی و خودویرانگر بگیرد.»

برعکس آنچه بسیاری افراد تصور می‌کنند، نمی‌توانیم عقلانیت را مترادف موفقیت و غیرعقلانیت را هم‌معنای شکست بدانیم- اثبات عقلانیت ارتباطی به نتایج عملکرد ندارد- بازیگران عقلانی سیاسی نه برای طرز فکر ابلهانه‌شان، بلکه به‌دلیل فاکتورهایی که برایشان ‌پیش‌بینی‌ناپذیر و کنترل‌نشدنی بوده‌اند، اغلب به اهدافشان نمی‌رسند- همچنین، بیشتر افراد میل شدیدی دارند عقلانیت را با اخلاقی‌بودن یکی بدانند؛ چراکه به نظر می‌رسد هر دو این ویژگی‌ها محصول خرد و تفکر روشن‌بینانه‌اند؛ اما این هم اشتباه است

مقامات کلیدی روسیه، از خنگ‌ترینشان در پَستوهای تاریک کاخ کرملین تا منتقدان لیبرال افراطی پوتین، هنوز کسی را پیدا نکرده‌ام که ورود اوکراین به ناتو را جز تهدید برای منافع روسیه بداند..- - هضم این موضوع برای روس‌ها دردناک است.» همچنین، به نظر نمی‌رسد پوتین به‌تنهایی تصمیم به جنگ گرفته باشد- وقتی از وزیرخارجۀ روسیه، سرگئی لائوروف، پرسیده شد که آیا رئیس‌جمهور در‌این‌باره با مشاورانش مشورت کرده یا خیر، جواب داد: «هر کشوری دارای سازوکاری برای تصمیم‌گیری‌هایش است- به‌این‌ترتیب، سازوکار تصمیم‌گیری در فدراسیون روسیه به‌طور کامل در این تصمیم‌گیری به کار گرفته شد.» تمام این‌ها به این نکته اشاره دارند که تصمیم روسیه برپایۀ حمله به اوکراین به‌احتمال زیاد محصول فرایندی مشورتی بود.

رهبران آمریکا اغلب دشمنان خارجی‌شان را افرادی با تصمیم‌ها و عملکرد غیرعقلانی توصیف می‌کنند- در طول ۲۵ سال اخیر، صدام حسین، محمود احمدی‌نژاد، هوگو چاوز، معمر قذافی، کیم جونگ اون و ولادیمیر پوتین و دیگران، همگی در ردیف افراد «غیرعقلانی»، «غیرمنطقی»، «دیوانه»، «متوهم» یا «احمق» قرار گرفته‌اند و حتی در مواردی با آدولف هیتلر نیز مقایسه شده‌اند که اغلب از او به‌عنوان آینۀ تمام‌قد غیرعقلانیت یاد می‌شود.

عقلانیت به فهم منطقی از دنیای واقعی برای پیداکردن راه درست و رسیدن به اهداف مدنظر گفته می‌شود- در سیاست خارجی، عقلانیت دو سطح فردی و دولتی دارد- تصمیم‌گیران عقلانی نظریه‌محورند و برای درک شرایط موجود و تعیین بهترین سیاست‌های دستیابی به اهدافشان، از نظریات معتبر سیاسی و روابط بین‌الملل بهره می‌گیرند- دولتی عقلانی است که آرای تصمیم‌گیران کلیدی‌اش براساس نظریات معتبر باشد- برعکس، دولتی غیرعقلانی است که راهبرد‌هایش را طبق نظریات معتبر پیش نبرد و مشورت نکند یا هر دو- با بررسی رویدادهای تاریخی درمی‌یابیم که دولت‌ها، طبق این معیارها، اغلب در سیاست‌خارجی‌شان عقلانی عمل می‌کنند.

در دنیایی که دولت‌ها در آن فعالیت دارند، بیش‌ از همه، عدم‌قطعیت حاکم است- به‌عبارت‌دیگر، سیاست خارجی حوزه‌ای است که دسترسی به اطلاعات در آن با محدودیت روبه‌رو است- اکثر داده‌هایی که سیاست‌گذاران برای تصمیم‌گیری نیاز دارند، در دسترسشان نیست و آنچه نیز در دسترس است، ممکن است قابل اعتماد نباشد- سیاست‌گذاران دربارۀ دولت خودشان و دولت‌های دیگر، اعم از آنکه دوست باشند یا دشمن، همچنین دربارۀ تعامل دولت خودشان با دیگران و دیگر دولت‌ها، با کمبود اطلاعات مواجه‌اند- این مشکلات لجام‌گسیخته زمانی کار را دشوارتر می‌‌کنند که باید برپایۀ آن‌ها دست به پیش‌بینی آینده زد.

ازآنجاکه سیاست و کنش دو مفهوم متمایز ازمنظر تحلیلی‌اند، شاید به نظر برسد که ما بر روی سیاست متمرکزیم و کنش را فراموش کرده‌ایم- این تصور اشتباه است- گرچه این دو مفهوم از منظر تحلیلی متمایزند، به هم پیوند خورده‌اند- به‌بیان‌ ساده، دولت‌ها براساس سیاست عمل می‌کنند و تا‌جایی‌که سیاست‌هایشان عقلانی باشد، کنش‌هایشان نیز چنین خواهد بود

زمانی دولتی را عقلانی در نظر می‌گیریم که راهبردهایش منطبق بر نظریات معتبر و محصول مشورت باشد- سیاست‌گذاران عقلانی نظریه‌محورند- آن‌ها از نظریات معتبر برای فهم منطقی دنیا و انتخاب بهترین راه رسیدن به اهدافشان بهره می‌گیرند- دولت‌های عقلانی دیدگاه‌های سیاست‌گذاران مختلف را از دو طریق جمع‌آوری می‌کنند: ۱- بحث و گفت‌وگوهایی آزاد، دقیق و صریح؛ ۲- انتخابی که تصمیم‌گیر نهایی انجام می‌دهد. سیاست‌گذاران عقلانی برای درک دقیق دنیا و سازوکارهای عملی آن از نظریات معتبر استفاده می‌کنند