کتاب ادبستان مطهر

انسان خَلقی دارد و خُلقی؛ خَلقش یعنی جسم و اندامش و خُلقش یعنی مجموعهٔ ملکاتش، یعنی شخصیتش. مَنِ انسانْ شخصیتش است، نه شخصش. شخصیت انسان دست کیست؟ دست خیلی از چیزهاست؛ دست محیط است، دست معلم است، دست پدر و مادر است، دست هم‌نشین است و دست کتاب‌هایی که می‌خواند است. اینجاست که تعلیم و تربیت اهمیت و ارزش خود را نشان می‌دهد.

مربی باید استعدادهای موضوع تربیت را بشناسد، در جهت استعدادهای او کار کند و او را رشد بدهد. او مثل یک گلکار است. یک گلکار نمی‌تواند طبیعت گل شمعدانی یا گل یاس را عوض کند، از شمعدانی یاس بسازد و از یاس، شمعدانی، بلکه او کوشش می‌کند با تجربیات خود، طبیعت آن گل را بشناسد که مثلاً این را اگر از چه راهی وارد بشویم، بهتر می‌توانیم شکوفا کنیم و آن را از چه راهی وارد بشویم بهتر خواهد بود. او در مورد هرکدام، از استعدادها و فطریات خودش استفاده می‌کند. این کارِ تربیت است.

هدف تعلیمات در واقع تقویت دستگاه فکر و ادراک و بالا بردن سطح افکار است و هدف تربیت تقویت نیروی اراده است. قوهٔ تمییز، تشخیص و ادراک هر اندازه هم که قوی باشد، مادام که اراده به‌حد کافی قوی و نیرومند نباشد و قدرت اجرا نداشته باشد، مفید فایده‌ای نیست.

خداشناسیْ یگانه منطق صحیح، درست و مستحکم انسانیت است، پایهٔ اصلی تقوا، پاکدامنی، راستی، درستی، شجاعت، شهامت و فداکاری است، مبنای انسانیت و منشأ امتیاز واقعی انسان بر حیوان است. تنها خداشناسی است که می‌تواند جانشین منطق منفعت‌پرستی و خودپرستی گردد.

انسان حیوان بالفعل است و انسانیت در انسان بالقوه است. پس بین انسان و انسانیت «فاصله مِن فواصل» و «مرحله مِن مراحل» است. ارزش‌های انسانی انسان در زمینهٔ وجودش بالقوه موجود است و آمادهٔ روییدن و رشد یافتن و ای‌بسا انسان‌هایی که این ارزش‌ها را شکوفا نکرده‌اند و در نتیجه، در مرحلهٔ حیوانیت باقی مانده‌اند.

روح انسان مانند شیئی نفیس است. اخلاق پسندیده مانند تزیینی است که با این شی‌ء نفیس سازگار است و اخلاق ناپسند نیز مانند لوازمی است که از ارزش آن می‌کاهد.

تقویت و تربیت جسم، از نظر اسلام هدف نیست، ولی به‌عنوان وسیله و شرط مطلوب است، چراکه انسان وقتی جسم سالم و قوی‌ای نداشته باشد، روح سالمی هم نخواهد داشت.

یکی از چیزهایی که روحیه را ضعیف و ناتوان و اخلاق را فاسد می‌نماید تنعم، نازپروردگی، رفاه و برخورداری است. در مقابل، سختی‌ها، شداید و مشکلات است که روح را ورزش می‌دهد، نیرومند می‌سازد و فلز وجود انسان را خالص و محکم می‌کند. رشد و نمو و بارور شدن وجود آدمی جز در صحنهٔ گرفتاری‌ها و مقابله با شداید و مواجهه با مشکلات حاصل نمی‌شود، زیرا تا تعین در هم نریزد و خرد نشود، تکامل حاصل نمی‌شود.