بریده‌هایی از کتاب روانشناسی توده ها

اما باید اعتراف‌کرد که همهٔ حکمرانان روی زمین، کلیه بنیانگذاران عقیدتی و حکومتی، پیام‌آوران همهٔ ادیان، دولتمردان برجسته و در مقیاسی حقیرتر، سرجنبانان جوامع کوچک بشری، همگی پیوسته به گونه‌ای ناخودآگاه، انسان‌هایی روانشناس بوده‌اند که از روان توده، شناختی غریزی و غالباً بسیار دقیق داشته‌اند. همین برخورداری از شناخت روان توده، ایشان را به آسانی به قدرت رسانده است. ناپلئون حیات روان توده‌های فرانسوی را به خوبی دریافته بود، اما از شناسایی روان نژادهای غیرفرانسوی عاجز بود. همین ناآگاهی، وی را بر آن داشت که مثلاً در اسپانیا و یا در روسیه به جنگ‌هایی دست بزند که مقدمات سقوطش را فراهم کردند.

دادن ایمان به شخص، به معنای ده برابر کردن نیروی او است.

توده‌ها هیچ‌گاه در عطش رسیدن به حقیقت دست و پا نزده‌اند. ایشان از واقعیات خلافِ پسند خود گریزانند و ترجیح می‌دهند اشتباهاتی را تکریم کنند که قادر به اغواء کردن‌شان باشند. هرکس راه فریب دادن توده‌ها را بلد باشد، به آسانی سروَرشان می‌شود و هرکس درصدد روشنگری‌شان برآید، قربانی ایشان می‌شود.

«انسان هم مثل حیوان، طبیعتاً موجودی مقلد است. تقلید کردن برای او حکم نیاز را دارد، به شرطی که آسان باشد. قدرت پدیده‌ای به‌نام مُد، از همین ضرورت ناشی می‌شود. موضوع، چه برسر تقلید کردن از عقاید و نظریات باشد، چه برسر اظهارات ادبی و یا مثلاً بر سر شکل لباس، فرقی نمی‌کند ولی می‌دانید که چه تعداد افراد، در عمل جرأت خارج شدن از حیطهٔ نفوذ آن‌را دارند؟ توده‌ها را نه از طریق ارائه کردن دلیل، بلکه از راه عرضه کردن نمونه و سرمشق می‌توان هدایت کرد.

واقعیت‌های بارز اجتماعی، برآیند نیروهای سترگ ناخودآگاه هستند که عمدتاً از دسترس مطالعات ما دورند. پدیده‌های قابل ادراک را می‌توان شبیه به امواجی دانست که لرزه‌های زیر بستر اقیانوس - یعنی بر آشفتگی‌های ژرفی که از آنها شناختی نداریم - را به سطح آب منتقل می‌سازند. عملکرد توده‌ها عمدتاً نمایانگر روحیاتی کاملاً پیش‌پا افتاده است، اما گاه چنین می نماید که نیروهای رازگونه‌ای حرکات توده را هدایت می‌کنند، نیروهایی که پیشینیان، آنها را طبیعت، سرنوشت یا تقدیر می‌خوانده‌اند، و ما بدان‌ها «آوای مردگان» نام می‌دهیم.