کتاب تفسیر نمونه (جلد سوم)

از پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چنین نقل شده: «یک فرد گنهکار، در میان مردم همانند کسی است که با جمعی سوار کشتی شود، و به هنگامی که در وسط دریا قرار گیرد کلنگی برداشته و به سوراخ کردن موضعی که در آن نشسته است بپردازد، و هر گاه به او اعتراض کنند، در جواب بگوید: من در سهم خود تصرف می‌کنم!. اگر دیگران او را از این عمل خطرناک باز ندارند، طولی نمی‌کشد که آب دریا به داخل کشتی نفوذ کرده و یکباره همگی در دریا غرق می‌شوند» .

جالب توجه این که: ذکر این نعمت با جمله: لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ: «خداوند بر مؤمنان منت گذارد» شروع شده است که شاید در بدو نظر تصور شود نا زیبا است. ولی هنگامی که به ریشه اصلی لغت «منّت» باز می‌گردیم مطلب کاملاً روشن می‌شود. توضیح این که: همان طور که «راغب» در کتاب «مفردات» می‌گوید: این کلمه در اصل از «مَنّ» به معنی سنگ‌هائی است که با آن وزن می‌کنند، به همین دلیل هر نعمت سنگین و گران‌بهائی را «منّت» می‌گویند، که اگر جنبه عملی داشته باشد یعنی کسی عملاً نعمت بزرگی به دیگری بدهد کاملاً زیبا و ارزنده است. و اما اگر کسی کار کوچک خود را با سخن، بزرگ کند و به رخ افراد بکشد، کاری است بسیار زشت. بنابراین، منّتی که نکوهیده است به معنی بزرگ شمردن نعمت‌ها در گفتار است، اما منّتی که زیبنده است همان بخشیدن نعمت‌های بزرگ است. خداوند در آیه فوق می‌فرماید: پروردگار بر مؤمنان منت گذارد یعنی نعمت بزرگی عملاً در اختیار آنها نهاد.

«باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و گر نه خداوند ستمگری را بر شما مسلط می‌کند که نه به پیران احترام می‌گذارد، و نه به خردسالان رحم می‌کند. نیکان و صالحان شما دعا می‌کنند ولی مستجاب نمی‌شود و از خداوند یاری می‌طلبند اما خدا به آنها کمک نمی‌کند و حتی توبه می‌کنند و خدا از گناهانشان در نمی‌گذرد»

واژه «حجّ» در اصل، به معنی «قصد» است و به همین جهت به جاده و راه «مَحَجّة» (بر وزن مودّة) گفته می‌شود؛ زیرا انسان را به مقصد می‌رساند، و به دلیل و برهان، «حجت» می‌گویند؛ زیرا مقصود را در بحث روشن می‌سازد.

قرآن می‌گوید: «و (چگونه ممکن است خدا ستم کند در حالی که) آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است مال اوست و همه کارها به سوی او باز می‌گردد» و به فرمان اوست

ما أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیئاً اِلاّ ظَهَرَ فِی فَلَتاتِ لِسانِهِ وَ صَفَحاتِ وَجْهِهِ: «هیچ کس در ضمیر باطن، رازی را پنهان نمی‌دارد، مگر این که از رنگ چهره و لابلای سخنان پراکنده و خالی از توجه او آشکار می‌شود»

دیگر این که: عالم آخرت و بهشت و دوزخ، محیط بر این عالم است، و به ـ اصطلاح این جهان در شکم و درون آن جهان قرار گرفته، درست همانند عالم جنین که در درون عالم دنیا است؛ زیرا می‌دانیم عالم جنین برای خود عالم مستقلی است، اما جدای از این عالمی که ما در آن هستیم نیست، بلکه در درون آن واقع شده است، عالم دنیا نیز نسبت به عالم آخرت، همین حال را دارد، یعنی در درون آن قرار گرفته است. و اگر می‌بینیم قرآن می‌گوید وسعت بهشت به اندازه وسعت آسمان‌ها و زمین است به خاطر آن است که انسان چیزی وسیع‌تر از آسمان و زمین نمی‌شناسد تا مقیاس سنجش قرار داده شود.

در دو آیه اول که روی سخن با یهود است به صورت خطاب با واسطه است؛ زیرا به پیامبر دستور می‌دهد که این مطالب را به آنها بگوید، لذا با کلمه «قل» (بگو) شروع شده است. اما در دو آیه اخیر که روی سخن به مؤمنان است، خطاب بدون واسطه صورت گرفته، و بدون کلمه «قل» شروع شده است، و این نشانه نهایت لطف و توجه خاص خداوند به بندگان با ایمان است.

از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که در تفسیر «حق تقوا» فرمودند: أَنْ یطاعَ فَلایعْصی وَ یذْکرَ فَلاینْسی وَ یشْکرَ فَلایکفَرَ: «حق تقوا و پرهیزگاری این است که پیوسته اطاعت فرمان او کنی، و هیچ گاه معصیت ننمائی، همواره به یاد او باشی، و او را فراموش نکنی، و در برابر نعمت‌های او شکرگذار باشی و کفران نعمت او ننمائی»

ابراهیم علیه‌السلام بعد از بنای خانه کعبه امنیت شهر «مکه» را از خداوند درخواست نموده، گفت: رَبِّ اجْعَلْ هذَا الْبَلَدَ آمِناً: «خداوندا! این سرزمین را سرزمین امن و امانی قرار بده»

پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز این پیش‌بینی را قبلا کرد و صریحاً به مسلمانان خبر داد که: «قوم یهود بعد از موسی ۷۱ فرقه شدند و مسیحیان ۷۲ فرقه و امت من بعد از من ۷۳ فرقه خواهند شد»

«و در خشم خدا مسکن گزیده‌اند، و مهر بیچارگی بر آنها زده شده» «وَ باؤ بِغَضَبٍ مِنَ اللّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیهِمُ الْمَسْکنَةُ» . «باءُوا» در اصل به معنی «مراجعت کردند، و منزل گرفتند» می‌باشد، و در اینجا کنایه از استحقاق پیدا کردن است، یعنی قوم یهود بر اثر خلافکاری خود، مستحق مجازات الهی شدند و خشم پروردگار را همچون منزل و مکانی برای خود انتخاب کردند.

ضُرِبَتْ عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ: «مُهر ذلت بر آنها زده شده است»

مسأله «امر به معروف» و «نهی از منکر» اشاره شده که در حقیقت به منزله یک پوشش اجتماعی برای محافظت جمعیت است؛ زیرا اگر مسأله امر به معروف و نهی از منکر در میان نباشد عوامل مختلفی که دشمن بقای «وحدت اجتماعی» هستند، همچون موریانه از درون، ریشه‌های اجتماع را می‌خورند، و آن را از هم متلاشی می‌سازند،

اصطلاح، افراد اجتماع در سرنوشت یکدیگر اثر دارند، حق نظارت در اعمال دیگران حق طبیعی و خاصیت زندگی دسته جمعی است،

خدائی که مالک تمام هستی و موجودات این جهان می‌باشد، ظلم و ستم از ناحیه او مفهومی ندارد، کسی به دیگری تعدی می‌کند که فاقد چیزی باشد که دیگران دارند. به علاوه ظلم و ستم از ناحیه کسی مفهوم دارد که ممکن است بدون جلب رضایت او کاری صورت گیرد اما آن کس که تمام امور هستی از آغاز تا پایان به او باز می‌گردد و هیچ کس بدون اذن او نمی‌تواند کاری انجام دهد ظلم و ستم از ناحیه او ممکن نیست.

این روش اسلام است که در هیچ مورد مبارزه او، رنگ نژادی و قبیله‌ای ندارد، و تنها بر محور عقائد و اعمال و رفتار افراد دور می‌زند.

از یکی از دانشمندان پرسیدند: خداوند با آن رحمت واسعه و بی پایانش چگونه بندگان را به خاطر گناهان مجازات می‌کند؟ او در پاسخ گفت: «رحمت» خداوند، «حکمت» او را از بین نمی‌برد؛ زیرا رحمت او چون حس ترحم ما از احساسات و رقت قلب سرچشمه نمی‌گیرد، بلکه رحمت او همیشه آمیخته با حکمت است، و حکمت ایجاب می‌کند، گنهکاران (جز در موارد خاصی) به مجازات برسند.