بریده‌هایی از کتاب درآمدی بر فهم ایدئالیسم آلمانی

فیشته این نکته را با این استفهام انکاری تشریح می‌کند: «پس، من' پیش از آن‌که خودآگاه شوم چه بوده‌ام؟ پاسخ طبیعی این است: من' اساساً وجود نداشته‌ام؛ زیرا منْ'من'ی نبود.

آشکارترین مانع برای این‌که خودمختاری رهایی‌بخش عقل جایگزین حکمرانی مرجعیت‌های سنتی شود خودِ این مرجعیت‌ها هستند، که به‌ندرت تمایل دارند قدرت و احترامی را که بدان خو کرده‌اند از دست بدهند. اما کانت در مقاله‌ای به‌حق مشهور با عنوان «پاسخی به پرسش ِ روشنگری چیست؟» از این امر ابراز نگرانی می‌کند که مانعی حتی سرسخت‌تر در داخل جای دارد: بزدلی از جانب کسانی که می‌خواهند آزاد باشند. او شعار روشنگری را Sapere aude! ــ جرئت دانستن داشته باش! ــ اعلام می‌کند و این شعار را با جرئت داشتن برای تحقق سرشت انسان خردمند برابر می‌داند.

به باور کانت، آزادی نیازمند شجاعت است، زیرا اتکا به هدایتگری دیگران بسیار ساده‌تر و راحت‌تر می‌نماید. بازاندیشی باورهای مقرر و معهود به‌سان تخطی از الگوهای عملِ مقرر و معهود دشوار است. اما پافشاری بر عادات کهنمان و اجازه دادن به دیگران برای اندیشیدن به جای ما، دشواری کمتری دارد.

رهایی‌بخشی نمی‌تواند یک‌شبه انجام شود، بلکه نیازمند کار پُرزحمتِ خودنقدگری فراگیر و مداوم است. کانت ما را به انجام دادن این رسالت ــ رسالت بررسی و بررسی مجدد اعمال و باورهای موجودمان ــ فرامی‌خواند، به امید آن‌که پاسخ ما ادای سهمی به روشنگری و آزادی بشر باشد.

اما مشکل استدلال استقرایی، که هیوم آن را تشخیص داد و به شهرت رساند، این است که اتکای ما بدان عقلانی نیست. چنین استدلالی این صورت کلی را به خود می‌گیرد: در گذشته {گزاره} الف همواره صادق بوده است؛ بنابراین الف در آینده نیز صادق خواهد بود. پرسشی که هیوم ما را وادار می‌کند تا مد نظر قرار دهیم از این قرار است: چه چیزی استنباط از این شکل از استدلال را موجه می‌سازد؟ این توجیهْ استنتاجی محسوب نمی‌شود، زیرا این‌که آینده شبیه گذشته باشد ضرورتی منطقی نیست.

هیوم تأکید می‌کند که ناتوانی عقل در توجیه استقرا بدین معنا نیست که دیگر نباید از این شکل از استنباط استفاده کنیم. ما چاره‌ای نداریم. اما او برآن است که این نکته را تشخیص دهیم که شناخت ما از امور واقع، که کل آن بر استنباط‌های علّی ابتنا دارد و استقرایی است، نهایتاً نه بر عقل، بلکه بر عادت یا عرفیات مبتنی است

ما عادت کرده‌ایم انتظار داشته باشیم که آینده شبیه گذشته باشد، و این عادت به‌خوبی به کارمان آمده است. انتظار داریم که این اصل در آینده نیز به‌خوبی به کارمان بیاید. اما هیچ توجیه عقلانی‌ای برای این انتظار وجود ندارد. نمی‌توانیم بگوییم که چرا آینده باید شبیه گذشته باشد. بنابراین هیچ اهمیتی ندارد که تجربه ما تاکنون چقدر منظم و قاعده‌مند بوده است، هیچ دلیلی برای انتظار داشتن این‌که سیر حوادث آینده شبیه گذشته باشد در دست نداریم. آنچه ما در اختیار داریم ایمانی عمیق و دیرینه است.

کانت مسیر فلسفی خود را با این بصیرت دگرگون کرد که به چالش هیوم می‌توان از طریق شکل خاصی از نقادی پاسخ گفت. مدرنیته نیازمند ارزیابی مجدد باورها و اعمال متداول ماست تا آن‌ها را با مطالبات عقل موافق سازد، اما نفی امکان این پروژه به دست هیوم، نیاز به بررسی انتقادی خودِ عقلانیت را ایجاد می‌کند.

کانت ادعا می‌کند که سه نقدِ او وظایف مقتضی فلسفه نقادی را به انجام می‌رسانند. آن‌سان که او در پیشگفتار نقد عقل عملی می‌نویسد، «مفهوم آزادی ... اساس کل ساختار نظام عقلِ محض را برمی‌سازد