بریده‌هایی از کتاب مکتب های ادبی

به قول برتولت برشت آن‌که می‌خندد هنوز خبر هولناک را نشنیده است.

اکسپرسیونیست‌ها در پی کلام فاخر و زیبا نبودند و می‌کوشیدند مستقیماً به قلب حقیقت بزنند و از جنایات و اضطراب‌ها بگویند. به قول برتولت برشت آن‌که می‌خندد هنوز خبر هولناک را نشنیده است. آنان زبان خاصی دارند که خواننده را می‌ترساند و آرامش او را به هم می‌زند. اکسپرسیونیست از آنجا که می‌خواهد اضطراب روح خود را به تصویر بکشد هم خود با هیجانات شدید روحی درگیر است و هم خواننده را به تنش می‌کشد.

گروهی از نویسندگان که یک واحد تأثیرگذار را تشکیل می‌دهند و با اصولی توافق دارند یک مکتب هنری را بوجود می‌آورند.

مکتب از سبک گسترده‌تر است.

رمانتیک‌ها بیشتر می‌دانستند که چه نمی‌خواهند و کمتر درصدد آن بودند که ببینند چه می‌خواهند.

ناتورالیسم هم مثل رئالیسم در مقابل رمانتیسم قرار دارد. به‌نظر زولا شکست رمانتیسم به سبب عدم مطابقت آن با علم بود. زولا به تخیل اعتقادی ندارد و می‌گوید طبیعت (چه عینی چه انسانی) را باید با مشاهده و تجربه وصف و بیان کرد.

منشاء مکتب افکار و اندیشه‌ها و طرز کار یک هنرمند است که شاگردان و پیروان او آن را ادامه و گسترش می‌دهند.

آمیختگی رمانتیسم و رئالیسم که از مشخّصات عمده نویسندگان بزرگ ماست

اکسپرسیونیسم بیان واقعیت‌های ذهنی و اضطراب‌ها و پیشگویی‌هاست

در امپرسیونیسم چیزی را که در بیرون است با دیده درونی خود می‌بینیم و بیان می‌کنیم امّا در اکسپرسیونیسم چیزی را که در درون است در بیرون حیات می‌بخشیم.

در این نوع ادبیات، صور ذهنی با هم پیوند منطقی ندارند و در نگارش نقطه‌گذاری رعایت نمی‌شود. ژان کوکتو شاعر کوبیست است.

شعر دادائیستی انواع و اقسامی دارد که وجه مشترک همه آن‌ها غرابت و بی‌معنایی است

جمالزاده و دادائیسم جمالزاده که در سوئیس می‌زیست و با جریان دادائیسم همعصر بود درباره آن می‌نویسد: «.. این طریقه اخیر که در اواخر جنگ جهانگیر سابق ایجاد گردید، در واقع طریقه افراط است در گسستن مطالب و معانی و جملات از یکدیگر، به طوری که عبارت، هرچه شباهتش به هذیان بیشتر باشد در نظر طرفداران آن طریقه، مقبول‌تر و کامل‌تر است. یکی از پیشروان این جماعت موسوم به تزارا دستوری که برای عملی ساختن این شیوه دارد از این قرار است...

در مفهوم مکتب بیشتر فلسفه و بینش مطرح است و در مفهوم سبک بیشتر زبان و شگردهای ادبی

هر بینش و فلسفه‌یی، نوع ادبی خاص خود را اقتضاء می‌کند مثلا در رئالیسم، داستان‌نویسی و در کلاسیسم تراژدی مرسوم بوده است.

اگر فرض کنیم که دمکراسی یک مکتب فکری است می‌توان فرض کرد که احزاب مختلفی که برای دمکراسی کار می‌کنند سبک‌ها هستند

رئالیسم در کشورهای فقیرِ جهان سوّمی خود به خود به طرف ناتورالیسم می‌رود، زیرا واقعیت‌های این جوامع معمولا زشت و ناپسند است. بسیاری از آثار رئالیستی در ایران هم چنین است از جمله آثار چوبک که در آن زشتی‌ها برجسته شده است.

ناتورالیسم اگر هم نبود، رئالیسم تا حدودی وظایف آن را انجام می‌داد. امّا اگر سوررئالیسم نبود دریچه‌های دنیای پنهان اعماق وجود بشری بر روی نوع بشر به این وسعت گشوده نمی‌شد.

وجود هر کدام از این مکاتب برای بوجود آمدن مکاتب بعدی ضرورت تام داشت. اگر سمبولیسم نبود، چگونه سوررئالیسم بوجود می‌آمد؟ و اگر سوررئالیسم نبود چگونه رئالیسم جادویی بوجود می‌آمد؟

هُمر می‌گوید که همین زندگی آدمیان با همه فراز و فرودهایش مثلا مرگ، خوب است، خدا شدن لذّتی ندارد.

اومانیسم به عرف عام هر جریانی است که ارزش و اعتبار را به انسان می‌دهد مثلا عرفان به اعتباری یک جریان اومانیستی است

اومانیسم امروزه معنای وسیعی یافته است چنان‌که سارتر، اگزیستانسیالیسم را نوعی اومانیسم قلمداد کرده است.

برخی از مختصات مهم تفکر اومانیستی از این قرار است: ۱. نفی قرون وسطی که تحت سیطره کلیسا بود و به آدمی بهایی نمی‌داد. ۲. علاقه به زبان و تمدّن‌های کهن مخصوصاً فرهنگ یونان. ۳. بزرگداشت انسان. ۴. ستایش عقل. ۵. و اگر اومانیسم قرون بیست و بیست‌ویکم را هم در نظر بگیریم، تعهّد انسان نسبت به جامعه خود.

با اطمینان باید گفت که ادبیات چند قرن اخیر غرب اومانیستی است یعنی متکی بر انسان و زمین است، حال آن‌که ادبیات قرون وسطایی مبتنی بر خدا و آسمان بود. البته برخی از جریانات فرهنگی کهن چون فلسفه و عرفان هم علی‌رغم ظاهر متافیزیکی در باطن اومانیستی هستند. در اوایل عصر رنسانس هنرمندان مشغول ترسیم صورت و زندگی قدّیسان بودند، امّا هرچه از آن تاریخ دورتر می‌شویم، چهره‌ها را می‌بینیم که دارند زمینی‌تر می‌شوند و زمین جای آسمان را می‌گیرد.

ماکیاولی در کتاب شهریار می‌گوید که برای نظم دادن به جماعات بشری نیازی به شرع و مذهب نیست. شاه باید گاهی شیر باشد و گاهی روباه (مکر و فریب) و خلاصه این‌که‌هدف وسیله را توجیه می‌کند. در جمله معروف دکارت (در قرن هفدهم) من می‌اندیشم پس هستم بحث خدا مطرح نیست، بحث از بشر است.

شوپنهاور می‌گوید: «دُن‌کیشوت به نحو استعاره‌آمیزی زندگی همه آدمیانی را که از وضع خود راضی نیستند و در پی خوشبختی خویشند ولی می‌خواهند به هدف عینی و مطلوب خود برسند مطرح ساخته است»

ولتر می‌گفت هیچ چیز بی‌فایده را نباید گفت.

در هر نوع ادبی اصول و قواعدی است که باید رعایت شود، در حماسه لغات باید مطنطن و فاخر باشد. در نمایشنامه (تراژدی و کمدی) سخن گفتن شاهان و بزرگان و اساساً قهرمانان باید متناسب شأن و مقام آنان باشد. «در سخن گفتن از محیط عفن جانیان و فرو مایگان استعمال عبارات فخیم ناشایسته است، چنان‌که در اشاره به شکوه روم نیز استعمال عبارات سست و مبتذل نابجاست

مسائل و حوادثی که در ادبیات مطرح می‌شود باید حقیقت‌نما باشد نه حقیقی که موضوع تاریخ است. به بیان دیگر اگر تاریخ حقیقت است ادبیات محتمل حقیقت است.

۷. قانون سه وحدت (Le trois units) یعنی رعایت وحدت موضوع و زمان و مکان