کتاب ایران در بحران

سقوط ناگهانی اصفهان در ۱۷۲۲ (۱۱۳۴ ق) و ازهم‌پاشی ایران با یورش سپهسالاران ایلیاتی، و نیرومندتر از همه نادر شاه، به هرگونه تردید در مورد آیندهٔ کشور پایان داد. هرج‌ومرج در حدود یک قرن به درازا کشید و پیامدهایش تا عصر جدید دوام آورد و ایران را از بخش شهری روسیه، هندوستان، و مرکز حکومت امپراتوری عثمانی به لحاظ توسعه عقب انداخت.

هر کمالی را زوالی مقدر است و هر بهاری را خریفی مقرر. مستوفی بافقی، جامع مفیدی

«دشمن اصلی رشد اقتصادی... تلکه‌گیرها و دزدها و انگل‌ها بودند که اقتصاددان‌ها اغلب محترمانه‌تر رانت‌خوار می‌نامیدندشان، کسانی که چپاول و بهره‌برداری از کار دیگران را آسان‌تر از این می‌دیدند که خودشان به کارهای اقتصادی مولد بپردازند.»

از ۱۶۲۴ تا ۱۷۲۰ ده وزیراعظم به شاهان صفوی خدمت کردند که یکی از آنها، شیخعلی خان زنگنه، بیست سال تمام بر سر کار ماند. چند وزیراعظم برکنار شدند ولی فقط میرزا ابوطالب خان اردوبادی و میرزا محمد «سارو» تقی به فرمان شاه کشته شدند (به ترتیب در ۱۶۳۴/ ۱۰۴۴ و ۱۶۴۵/ ۱۰۵۵). استانبول در این بازهٔ زمانی شاهد آمدن و رفتن هجده وزیراعظم بود که چهار نفر از آنها به قتل رسیدند، یازده نفر برکنار شدند، دو تن استعفا کردند، و فقط یکی بر سر کار به مرگ طبیعی مرد.

ایران بسیار دیرتر از غالب نقاط دیگر خاور میانه صاحب دولت مرکزی مقتدر شد.

صفویه در آنچه که بزرگ‌ترین دستاورد سیاسی‌شانبه شمار می‌رفت با تجویز مذهب شیعهٔ دوازده امامی برای همهٔ قلمروشان دین و سرزمین را به هم گره زدند. در سایهٔ حمایت آنان، دین و سرزمین هم‌پوشانی‌ای با یکدیگر پیدا کردند که تا امروز باقی مانده است. تشیع که مذهب اقلیتی از مسلمانان بود با ایجاد تمایز برای دولت ایران به وحدت درونی آن قوام بخشید. به رغم آنکه این وحدت هرگز کامل نشد، صفویه مذهب شیعه را همچون ابزار تبلیغاتی مؤثری برای جداسازی خود از همسایگان سنی، عثمانیان، هندگورکانی، و دولت‌های ازبک، به کار بستند

تشیع دوازده امامی برای ایجاد یگانگی بین ملت و سلسله کاملاً مناسب بود. نمادها و باورهای آن ـــ به ویژه تأکیدش بر حجیت ناشی از سلسه مراتبی از افاضات الاهی ـــ به خوبی با تعبیر سنتی از شخص حاکم در ایران به عنوان کسی که از جانب خدا مأمور حراست از ملک و ملت و دین بود جور درمی‌آمد.

محال است بشود شرح دقیقی از وظایفی که نخست‌وزیر شاه در ایران به عهده دارد به دست داد. بستگی دارد به اندازهٔ التفات و اعتمادی که شاه به او دارد، و به میزان فعالیت و قدرت یا تن‌پروری و بی‌کفایتی شاه. جان مَلکم، تاریخ ایران

این سخن ژوزف آرتور دو گوبینو در نیمه‌های قرن نوزدهم چندان گزاف نبود که در ایران دولتی وجود ندارد، فقط افرادند

اوروج بیک، مشهور به دون ژوان ایرانی، دیپلماتی که در مأموریتی به اسپانیا مسیحی شد، می‌نویسد «طلا انگیزه است و محرک حقیقی قدرت جنگی؛ کسی که پول داشته باشد سرباز هم پیدا می‌کند.»

ایرانی‌ها می‌گویند پیشکارها زالوهایی هستند که خون رعیت شاه را می‌مکند تا خزانهٔ سلطنت را پر کنند و شکایت‌های مردم را از ظلم‌هایی که به آنها می‌شود نشنیده می‌گیرند و می‌گویند منافع شاه اجازه نمی‌دهد آن طور که مایل‌اند به اینها توجه کنند، حال آن که در واقع فقط می‌چاپند تا جیب خودشان را پر کنند. ژان شاردن، سفرنامه

از اوایل دههٔ ۱۶۳۰/ دههٔ ۱۰۴۰ کنگ بارفتار بهتر و تعرفهٔ معقول‌تر ۷ درصد ـــ در مقابل حداقل ۱۰ درصد بندرعباس ـــ بازرگانان را جذب کرده و بزرگ‌تر شده بود. گذشته از این، بازرگانان بیش از پیش ترجیح می‌دادند دربندرهای کوچک‌تر طرف بصره، مثل بندر ریگ، که گمرک هم نداشت، یا حتی در خود بصره لنگر بیندازند.

در ۱۶۶۵ تُوْنو تأکید می‌کند که چند سال است ارامنه برای این که عوارضندهند دیگر به کنگ نمی‌روند و مستقیم از شیراز راهی ریگ می‌شوند.

حکومت شاه سلیمان شاهد پیدایش دوگانگی قدرتی در عمل بود بین دیوانی که همچنان بر سیاست‌های مالی نظارت داشت و شورای سلطنتی که اغلب راه خود را می‌رفت تا جایی که تصمیمات دیوان را لغو می‌کرد. آن‌گاه حکومت به کشتی سکان‌شکسته‌ای شبیه می‌شد.