کتاب سیره تربیتی پیامبران؛ حضرت آدم (ع)، دفتر اول

کسی می‌گفت: در بیابانی قدم می‌زدم. حال خوشی به من دست داد. آنجا داشتم به سنگ‌ها و گیاهانی که در آن بیابان بودند خطاب می‌کردم: کاشکی هستی زبانی داشتی تا ز هستان پرده‌ها برداشتی یک‌دفعه دیدم انگار همه سر بلند کردند و گفتند: ما سمیعیم و بصیریم و هُشیم با شما نامحرمان ما خامُشیم

گناه، راه‌بندان ایجاد می‌کند و توبه، راه را باز می‌کند. هرگاه دیدید که فشار زندگی زیاد شده و مشکلات پی‌درپی از راه می‌رسند، دنبال توبهٔ جدید باشید. انسان نباید توبه را به گناه اختصاص بدهد و بگوید هرگاه گناهی انجام دادم توبه می‌کنم. خاصیت توبه این است که راه را باز می‌کند؛ ازاین‌رو همهٔ انبیا علیهم‌السلام توّاب بودند، با اینکه گناه در زندگی‌شان راه ندارد. توبه، راه را باز می‌کند و انسان را بالا می‌برد

عمدتاً در دو وقتْ باب مکاشفه و مشاهده به روی سالک گشوده می‌شود؛ یکی در وقت قرائت قرآن است و دیگری در روضهٔ سیدالشهداعلیه‌السلام. این دو وقت، در باز شدن ابواب مکاشفات و مشاهدات، بی‌نظیر است.

غضب و شهوت، دو قوهٔ وجودی هستند که شیطان آنها را به‌کار می‌گیرد. نخستین اثر ظاهری‌اش در نظام بدن این است که حرکت خون سرعت پیدا می‌کند و چهرهٔ انسان قرمز می‌شود. این از غضب و شهوت است که منشأ آن شیطان است. به همین دلیل می‌گوید: می‌خواهم در همه‌جای بدن او نفوذ داشته باشم. ساختار شیطان که از جن و آتش است، با حرارت ارتباط مستقیمی دارد و از این طریق راحت‌تر به اهدافش می‌رسد. نه اینکه در برودت و سرما راه او بسته باشد، اما ارتباط خیلی نزدیکی با حرارت دارد. ازاین‌رو، شکم پُر یکی از موارد نفوذ اوست. حد وجودی او هم در وسوسه، از بدن آغاز می‌شود.

باید ببینیم در هر لحظه چه کنیم تا در هشتاد سال به ابدیت برسیم. نامتناهی تقسیم بر هشتاد سال می‌شود نامتناهی؛ پس در هر لحظه باید حرکت نامتناهی داشته باشیم. حقیقت این است که این امر جز با فیض و فضل و جود الهی امکان ندارد.

گناه، راه‌بندان ایجاد می‌کند و توبه، راه را باز می‌کند. هرگاه دیدید که فشار زندگی زیاد شده و مشکلات پی‌درپی از راه می‌رسند، دنبال توبهٔ جدید باشید. انسان نباید توبه را به گناه اختصاص بدهد و بگوید هرگاه گناهی انجام دادم توبه می‌کنم. خاصیت توبه این است که راه را باز می‌کند؛ ازاین‌رو همهٔ انبیا علیهم‌السلام توّاب بودند، با اینکه گناه در زندگی‌شان راه ندارد.

وَفَدْتُ عَلَی الْکرِیمِ بَغَیْرِ زَادٍ مِنَ الْحَسَنَاتِ وَ الْقَلْبِ السَّلِیمِ وَ حَمْلُ الزَّادِ أَقبَحُ کُلِّ شَیْءٍ إِذَا کَانَ الوُفُودُ عَلَی الکَرِیم

ساختار شیطان که از جن و آتش است، با حرارت ارتباط مستقیمی دارد و از این طریق راحت‌تر به اهدافش می‌رسد. نه اینکه در برودت و سرما راه او بسته باشد، اما ارتباط خیلی نزدیکی با حرارت دارد. ازاین‌رو، شکم پُر یکی از موارد نفوذ اوست. حد وجودی او هم در وسوسه، از بدن آغاز می‌شود.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: یا عِبَادَ اللهِ فَاحْذَرُوا الِانْهِمَاک فِی الْمَعَاصِی وَ التَّهَاوُنِ بِهَا فَإِنَّ الْمَعَاصِی یسْتَوْلِی بِهَا الْخِذْلَانُ عَلَی صَاحِبِهَا حَتَّی یوقِعَهُ فِیمَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهَا، فَلَا یزَالُ یعْصِی وَ یتَهَاوَنُ وَ یخْذُلُ وَ یوقِعُ فِیمَا هُوَ أَعْظَمُ مِمَّا جَنَی حَتَّی یوقِعَهُ فِی رَدِّ وَلَایةِ وَصِی رَسُولِ اللهِ‌صلی‌الله‌علیه‌وآله وَ دَفْعِ نُبُوَّةِ نَبِی اللهِ، وَ لَا یزَالُ أَیضاً بِذَلِک حَتَّی یوقِعَهُ فِی دَفْعِ تَوْحِیدِ اللهِ، وَ الْإِلْحَادِ فِی دِینِ اللهِ. ای بندگان خدا، بترسید از لجاجت کردن در گناهان و سست شمردن امر معصیت؛ زیرا در چنین حالی، بیچارگی و بی‌توفیقی بر آن گنهکار مستولی می‌شود که او را در گناهِ بزرگ‌تری واقع می‌سازد و همواره چون گناه کند و گناه را سبک شمارد، بیچاره‌تر شود و به جنایت بزرگ‌تری دچار شده و به جایی می‌رسد که ولایت وصیّ رسول خدا را ردّ کند و نبوت پیامبر خدا را منکر گردد، و همانا این اصرار به معصیت، کار او را به جایی رساند که او را به انکار توحید خدا و الحاد و مرتد شدن در دین خدا بکشاند!

عابدی در بنی‌اسرائیل چهل سال عبادت کرده بود. هیچ‌گاه از خدا چیزی نخواسته بود. بعد از چهل سال عبادت، روزی حاجتی برایش پیش آمد. به خدای تعالی عرض نیاز کرد. اجابت نشد. ما باشیم چه می‌کنیم؟ بعدِ چهل سال عبادت به نفسش گفت: «ای نفس، در این چهل سال با خودت چه کرده بودی که لایق اجابت نشدی؟». ما اگر یک روز عبادت کنیم و حاجتمان اجابت نشود، می‌گوییم: خدایا، چرا نشد؟! بعد به آن عابد خطاب شد: «این لحظه‌ای که تو خودت را موردعتاب قرار دادی که چه کرده بودی که لایق اجابت نشدی، از آن چهل سال عبادتِ تو برتر بود».

امام فرمود: آقای کارتر اگر تمام کرهٔ زمین را هم بگیرد، باز برای او کم است. کرهٔ ماه و کرات دیگر را هم می‌خواهد؛ زیرا استعداد آن عشقِ نامتناهی در وجود اوست و فقط در پیدا کردن مصداق، اشتباه کرده است. در حقیقت او به‌دنبال خداست و نمی‌داند. فکر می‌کند این مالکیت‌های اعتباری، اجابتِ آن عشق است. ولی درواقع چنین نیست؛ ازاین‌رو راضی و قانع نمی‌شود. هیچ انسانی به اینها قانع نمی‌شود. انسان فکر می‌کند اگر من فلان مقدار داشتم، دیگر آرام بودم؛ اما نمی‌داند که گم‌شده‌اش خداست.

گناه کردن، کودتای انسان علیه خود است

اشتیاق به قرآن بعضی از بزرگان فرموده‌اند: قرآن با نامحرم سخن نمی‌گوید. نامحرم کسی است که با قرآن انس و محبت ندارد. هرازگاهی هم که قرآن را باز می‌کند، از روی بی‌میلی است؛ مشتاق نیست. باید سعی کنیم به قرآن عطش پیدا کنیم. هرچه عطش ما شدیدتر باشد، وقتی قرآن را باز می‌کنیم، احساس می‌کنیم که آن را دوست داریم. هنگام تلاوت قرآن باید پیش از آنکه خسته شویم، از آن جدا شویم تا با حالی خوش از قرآن جدا شده باشیم؛ و هر موقع به‌سراغ قرآن رفتیم، با شوق و حالت محبت به‌سراغ آن برویم و اشتیاقمان به ارتباط و انس با قرآن روزبه‌روز بهتر شود. همان‌طور که دربارهٔ زیارت حضرات معصومین‌علیهم‌السلام می‌فرمایند: (زُرْ وَ انْصَرِفْ)؛ یعنی زیاد تفصیل ندهید که احساس کنید خسته شده‌اید، بلکه طوری باشد که دوباره با نشاط برگردید.

باید مراقبت شدید داشت و توجه کرد که توجیه کردن بدی و بدی آن را به‌نحوی خوب جلوه دادن، بازی با دین خدا و مکر با خداست و نتیجهٔ بسیار خطرناکی را به‌دنبال دارد

قابیل این ازدواج را قبول نکرد و به آدم‌علیه‌السلام گفت: این از جانب خود توست. امر الهی نیست و من نمی‌پذیرم. از همین جا مخالفت با نبوت آدم‌علیه‌السلام از سوی قابیل آغاز شد. چقدرعجیب است که بین دو فرزندی که از یک پدر و مادرند، آن هم در ابتدای خلقت، شرایط زمانی و مکانی و ژنتیکی و تربیتی آنها هم یکی است و در شرایطی کاملاً یکسان بزرگ شده‌اند، این‌قدر تفاوت وجود دارد!

باورمان در دعا، حد و اندازه‌ای دارد؛ ازاین‌رو دعایمان هم در حد باور ماست. وقتی بیماری را می‌بینیم، برای شفایش دعا می‌کنیم. اما وقتی مرده‌ای را می‌بینیم، برای زنده شدنش دعا نمی‌کنیم؛ زیرا باورمان نمی‌شود که مرده می‌تواند با دعا زنده شود. ازاین‌رو برای زنده شدن مرده دعا نمی‌کنیم.

خداوند در این ضیافت با نخوردن پذیرایی می‌کند. چرا؟ چون آنچه باعث تسلط شیطان بر انسان و نفوذ و تصرف شیطان در انسان می‌شود، خوردن است. اگر می‌فرمایند: در ماه مبارک رمضان شیاطین در غل‌وزنجیرند، یکی از دلایلش این است که اسباب و وسایلی که شیطان از راه آن می‌توانست نفوذ کند، از او گرفته شده است. به تعبیر دیگر، اسباب نفوذ شیطان ضعیف شده است.

مرگ برای بدن است و توفّی برای نفس است، و قبض برای روح.

رمز ورود به قرآن، محبت است. هرچه این محبت بیشتر شود، اشتیاق به قرآن خودش را بیشتر نشان می‌دهد.

آیت‌الله بهجت‌رحمه‌الله می‌فرمود: ما نمی‌توانیم بگوییم که از اشقیا بهتریم. دست ما نرسیده است. حتی گاهی که مثلاً نام یزید و شمر به میان می‌آمد، می‌فرمود: فکر نکنید ما دیگر به اینجا نمی‌رسیم. شرایط و اوضاع آنها برای ما پیش نیامده است. اگر پیش بیاید، معلوم نیست که ما هم تا این مرتبه سقوط نکنیم. تمام این هبوط‌ها برای همهٔ ما امکان‌پذیر است.

وقتی که آدم‌علیه‌السلام هبوط کرده بود، جبرئیل به او سر می‌زد. هرگاه فاصله می‌افتاد، غم و اندوه آدم‌علیه‌السلام را فرامی‌گرفت. یک بار به جبرئیل عرض کرد: من چنین حالتی دارم. جبرئیل گفت: هرگاه برای تو حزن و اندوه و سختی عارض شد، این ذکر مبارک را بگو: (لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلَّا بِاللهِ الْعَلِی الْعَظیمِ).

ابلیس وقتی شنید که آدم می‌خورَد، (فَرِحَ وَ تَسَلَّی بِبَعضِ مَا فِیه وَ قالَ سَوفَ أُغوِیهِ)؛ شاد و به آیندهٔ خودش امیدوار شد و گفت: به زودی او را گمراه می‌کنم. گفت: راه نفوذم به آدم را پیدا کردم. تا عالم عالم است، تا آدم آدم است و تا انسان در عالم است، راه نفوذ شیطان از راه خوردن است. البته خوردن لوازمی دارد؛ از جمله لوازمش خوابیدن و چرت زدن است. شیطان گفت: به‌زودی آدم را از راه خوردن اغوا خواهم کرد. او دنبال راه نفوذ بود. لذا خدای تبارک‌وتعالی وقتی می‌خواهد در ماه مبارک رمضان از ما پذیرایی کند، با روزه و امساک پذیرایی می‌کند؛

ازاین‌رو، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: (إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّیات) (همانا ارزش اَعمال به نیت است). سعه و ضیق عمل را نیت معیّن می‌کند. همچنین امام صادق‌علیه‌السلام فرمودند: وَ النِّیَّةُ أَفضَلُ مِنَ العَمَلِ أَلَا وَ إِنِّ النِّیةَ هِی العَمَل. و نیت برتر از عمل است. و بدانید که نیت همان عمل است! حقیقتِ عمل را همان نیت تشکیل می‌دهد. ازاین‌رو «عالم نیات» بابی است که اگر به‌درستی آن را بشناسیم و از آن بهره گیریم، در توسعهٔ وجود انسان نقش بسزایی دارد.

إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مَأْدُبَةٌ اللهِ تَعَالَی فَتَعَلَّمُوا مِنْ مَأْدُبَةِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا اسْتَطَعْتُمْ. به‌راستی که این قرآن سفرهٔ گستردهٔ خدای تعالی است. بنابراین، هرچه می‌توانید از این سفرهٔ خداوند فرا گیرید.

شش‌صد هزار نظامی تحت فرمان فرعون بودند، اما خدا به موسی‌علیه‌السلام می‌گوید: <اذهَب إِلَی فِرعَونَ إِنَّه طَغَی> (به‌سوی فرعون برو که او به سرکشی برخاسته است). موسی‌علیه‌السلام نمی‌گوید چرا و چگونه. می‌گوید: چشم! و به‌تنهایی در مقابل همهٔ آنها می‌ایستد؛ زیرا می‌داند خدا پشتیبان اوست. اراده و رفتار او تحت ارادهٔ الهی است؛ همان‌طور که ارادهٔ فرعون هم در نظام وجودی تحت ارادهٔ الهی است. این را می‌بیند و باور دارد.

آیت‌الله بهجت‌رحمه‌الله می‌فرمود: شرایطِ فراوانی وجود دارد تا اعمال به درجه‌ای برسند که قبول شوند؛ اما «محبت و بغض» از مسائلی است که با شرایط کم و سرعت فراوان تأثیر می‌گذارد.

رمز ورود به قرآن، محبت است. هرچه این محبت بیشتر شود، اشتیاق به قرآن خودش را بیشتر نشان می‌دهد.

علامه‌رحمه‌الله ذیل بحث دعا در المیزان می‌فرماید: باورمان در دعا، حد و اندازه‌ای دارد؛ ازاین‌رو دعایمان هم در حد باور ماست. وقتی بیماری را می‌بینیم، برای شفایش دعا می‌کنیم. اما وقتی مرده‌ای را می‌بینیم، برای زنده شدنش دعا نمی‌کنیم؛ زیرا باورمان نمی‌شود که مرده می‌تواند با دعا زنده شود. ازاین‌رو برای زنده شدن مرده دعا نمی‌کنیم. اما باور انبیا علیهم‌السلام به قدرت الهی این‌گونه نیست. حضرت عیسی‌علیه‌السلام به‌قصدِ زنده شدنِ مرده دعا می‌کند و مرده به اذن خداوند زنده می‌شود، و عیسی‌علیه‌السلام مظهر احیای حق می‌شود. احیا می‌کند، زیرا باور دارد خودش کاره‌ای نیست.

انسان ابدی است، اما بدنِ انسان ابدی نیست. شیطان به او گفت: تو بدن هستی. وقتی آدم دید بدن فنا دارد، توجهی به درخت کرد. در حقیقت، به بدن توجه کرد.‌ این شجره نماد دنیاست؛ پس این توجه به کلّ دنیا بود. تنِ انسان نماد توجه به دنیاست. وقتی آدم‌علیه‌السلام فهمید که برای جلوگیری از زوالِ بدن باید از این درخت تناول کند، توجه به بدن محقق شد. و باید محقق می‌شد؛ زیرا از ابتدا قرار بود آدم‌علیه‌السلام به زمین بیاید و راهش هم همین بود.

آدم‌علیه‌السلام عرض کرد: (یَا رَبِّ زِدنِی) (پروردگارا، بیشتر عنایت کن!) خداوند فرمود: (أَغْفِرُ وَ لَا أُبَالِی) (می‌آمرزم و هیچ پروایی ندارم). آدم گفت: (حَسبِی) (پروردگارا، مرا کفایت کردی).