کتاب الگوی کودک سالم

هر گز برای تهدید از جمله‌ی «من مادرت نیستم» و «من دیگر پدرت نمی‌شوم» استفاده نکنید. این جمله‌ها در این سن بدترین نوع تهدید است. با این کار هویت او را تخریب کرده‌اید. درست مانند اینکه زمان راه رفتن کودک نوپا پاهای او را بشکنید و یا داغ کنید. این تهدید به همین اندازه مخرب و وحشتناک است. شما در این مرحله همیشه پدر و مادر کودک هستید و به او یادآوری کنید که مال او هستید. هنگام عصبانیت می‌توانید فقط ناراحتی و یا خشم خود را بگویید، این خشم را به قطع ارتباط ربط ندهید.

ـ از جانب کودک چیزی را نبخشید، یا کودک را مجبور نکنید که در این دوره اسباب‌بازی‌ها و یا وسیله‌های خود را با دیگران سهیم شود. او در این مرحله نمی‌تواند چنین مشارکتی را درک کند.

‫ سومین مرحله‌ی پرورش خویشتن، مرحله‌ی احترام به خود است. این مرحله از دو سالگی تا انتهای سه سالگی ادامه پیدا می‌کند. ‫ در این مرحله کودک می‌آموزد که او دوست‌داشتنی است و توانایی‌هایی دارد که این توانایی‌ها موجب افتخار و غرور در او می‌شود

ـ وقتی چیزی در تملک کودک قرار می‌گیرد، به او اجازه بدهید هر گونه که دوست دارد از آن استفاده کند. به‌هرحال آن شی‌ء مال کودک است. ‫ بگذارید حتی آن را خراب کند.

به کودکان یاد بدهید که خوبی‌ها و بدی‌ها را در کنار هم ببینند. ‫ این تمرین را می‌توانید با موارد دیگر انجام بدهید. ‫ - گربه چه فایده‌ها و چه خطرهایی دارد؟ ‫ - شب چه خوبی‌ها و چه سختی‌هایی دارد؟ ‫ - مهدکودک چه خوبی‌ها و چه سختی‌هایی دارد؟

افرادی که در بزرگسالی خودخواه‌اند و مرتب به دنبال مطرح کردن خود هستند، کسانی هستند که در کودکی این حمایت‌ها را از والدین خود دریافت نکرده‌اند. ‫ از آنجایی که این بخش می‌بایست شکل می‌گرفت و هنوز شکل نگرفته است، این انسان‌ها به شکل مرضی در بزرگسالی سعی می‌کنند تا از طریق خودخواهی و یا از طریق اعمالی که به مطرح کردن خود می‌رسد، دست یابند.

از کودکان بخواهید نسبت به رفتارهای عاطفی دیگران عکس‌العمل مناسب نشان بدهند. ‫ - برای کسی که غمگین است چه باید کرد؟ ‫ - اگر کسی به زمین بیفتد، چه رفتاری را باید نشان بدهیم؟ ‫ - با بچه‌ای که در خیابان گریه می‌کند، چه باید کرد؟ ‫ - اگر پیرمرد یا پیرزنی در خیابان به کمک نیاز داشته باشد چگونه کمک کنیم؟

لازم نیست به یک کودک سه یا چهار ساله بفهمانیم که هر گز نباید بترسد، بلکه باید او با ترس آشنا شود و حتی ترس خود را نشان بدهد. فقط بهتر است به او کمک کنیم تا بفهمد چه چیزهایی ترسناک نیست.

کودکانی که نمی‌توانند احساس‌های خود را در زمان مناسب نشان بدهند و یا احساس‌های آنان سرکوب می‌شود، در بزرگسالی دچار رفتارهای ناخوشایندی می‌شوند. معمولاً این افراد کسانی هستند که نمی‌توانند هیجان‌های خود را کنترل کنند. به‌شدت عصبانی می‌شوند، یا مرتب در حال قهر کردن هستند، لجبازند و یا حسادت‌های بیمارگونه دارند.

‫ در این حالت کودک کار خوب را به‌خاطر نفس آن کار انجام نمی‌دهد، بلکه به واسطه‌ی تأیید و پذیرشی که می‌شود، آن را انجام می‌دهد. به این ترتیب کودک برای هدایت رفتار خود به جای اینکه به خود توجه کند، به دیگران توجه دارد. دیگران چه می‌خواهند، دیگران چه دوست دارند و دیگران چگونه خوشحال می‌شوند. در نهایت این حرکت ضد خود است. کودک احساس بی‌ارزشی می‌کند و فقط کارهایی را انجام می‌دهد که دیگران دوست دارند.

احساس احترام موجب می‌شود تا کودک ارزشمند بودن را تجربه کند. وقتی احساس ارزشمندی را شناخت و تجربه کرد، سپس احترام به خود را یاد می‌گیرد. یعنی کودک سعی می‌کند که خود نیز به خود احترام بگذارد.

کودک به دلیل نیاز به استقلال کمی پرخاشگر و لجباز می‌شود. این بخشی از رشد کودک است.

خطا بخشی از جریان آموزش و رشد است. همان‌طور که راه رفتن و حرف زدن کودک بدون خطا و اشتباه نیست، سایر مهارت‌های او نیز بدون خطا و اشتباه پیش نمی‌رود.

چهارمین مرحله، گسترش مفهوم خود است. این مرحله از چهار سالگی آغاز می‌شود. ‫ کودک در این دوره از وجود دیگران و اشیاء آگاهی کامل به دست آورده است و می‌داند که کدام یک از این افراد و اشیاء برای او یا در ارتباط با او هستند.

کودک معمولاً بر اساس احساسی که بزرگ‌ترها نسبت به او دارند، تصویر خود را می‌سازد. به همین دلیل ضروری است که به او کمک شود تا تصویر مثبت و خوبی از خود به دست بیاورد.

کودکان بزرگ‌ترهای خود را دارای عقل کامل می‌دانند و موجوداتی بدون عیب و نقص، فکر می‌کنند آنچه بزرگ‌ترها می‌گویند کاملاً درست است. اگر بزرگ‌ترها معتقدند که کودک تنبل است، کودک فکر می‌کند حتماً تنبل واقعی است. چون بزرگ‌ترها می‌گویند!

اگر هم فکر کنید و نشان بدهید که کودک شما زیبا، باهوش، توانا، مستقل، خوش‌سخن و... است، مطمئن باشید که کودک نیز با همین باور بزرگ می‌

‫ کودکانی که با تصویر بدی از خود بزرگ می‌شوند، در بزرگسالی همواره درصدد اصلاح این باور هستند و سعی می‌کنند که به شکل‌های مختلف تصویر خود را برای خود و دیگران خوب کنند. انسان‌هایی که مرتب درصدد تأیید گرفتن از دیگران هستند، کسانی که کارها را فقط به‌خاطر خوشایند دیگران انجام می‌دهند، کسانی که بیمارگونه دوستدار تأیید، تشویق و تمجید هستند، کسانی که دیگران را به شکل‌های مختلف مجبور به تمجید از خود می‌کنند و... همگی از جمله کسانی هستند که در این دوره از زندگی خود تأییدهای لازم را از مراقبین خود دریافت نکرده‌اند.

وقتی نیاز وابستگی کودک از راه سالم و درست تأمین نمی‌شود و یا در نیاز وابستگی خود شکست می‌خورد، دچار رفتارهای نامعقول می‌شود. ‫ یکی از این رفتارهای نامعقول خودشیفتگی است. خودشیفتگی رفتاری است که موجب می‌شود انسان فقط به افکار، احساس‌ها و نیازهای خود توجه کند و تمام حواس او متوجه خود باشد. افراد خودشیفته به دیگران توجهی ندارند، فقط خود را واقعی می‌پندارند و نمی‌توانند با دیگران ارتباط سالم برقرار کنند.

باید به کودک کمک کرد تا مالکیت را تجربه کند و از داشتن افراد، وسیله‌ها و... لذت ببرد. ‫ اگر تا سه سالگی کودکان مالکیت را به‌خوبی و کامل تجربه کنند، موجب می‌شود تا در بزرگسالی راحت‌تر از قید مالکیت رها شوند و یا حداقل اینکه به‌خاطر تجربه‌ی این احساس اسیر وسیله‌ها و یا انسان‌های دیگر نشوند. ‫به کودک یاری برسانید تا وسیله‌های شخصی داشته باشد و حریم آن‌ها را حفظ کنید. نشان بدهید که به‌راستی آن وسیله‌ها و یا آن فضاها برای کودک است و کسی اجازه‌ی دست زدن به آن‌ها را ندارد، مگر اینکه به‌راستی کودک اجازه بدهد.

در سه سال اول زندگی هر گز درباره‌ی حوادث بد، ناگوار و اتفاق‌های وحشتناک صحبت نکنید. ‫ - مراقب فیلم‌ها، برنامه‌های تلویزیونی و اخباری که حادثه‌های بدی را توضیح می‌دهد باشید. ‫ - درباره‌ی بخش حوادث تلخ روزنامه‌ها در حضور کودکان صحبت نکنید. ‫ - از انسان‌های دیگر به بدی یاد نکنید.

‫ این تکنیک بدین ترتیب است که شما کودکان را تشویق می‌کنید تا برای مسائل و مشکلاتی که در طی روز رخ می‌دهد، به فکر راه‌حل‌های مختلف باشند. فراموش نکنید: به فکر راه‌حل‌های مختلف باشند. ‫ معمولاً بزرگ‌ترها مشکلات کودکان را حل می‌کنند و یا اصولاً اجازه نمی‌دهند که مشکلی برای کودک به‌وجود بیاید. درحالی‌که لازم است کمک کنیم تا کودکان برای هر مشکل به فکر چند راه‌حل باشند. ‫ راه‌حل‌هایی که آن‌ها پیشنهاد می‌دهند ممکن است اشتباه باشد، اما باید به کودکان اجازه داد تا آن راه‌حل‌ها را آزمایش و تجربه کنند.

‫ پذیرش واقعیت یکی از مبانی کمک به هوشیاری انسان است. پذیرش واقعیت یعنی قبول کردن چیزی که هست. این پذیرش بدین معنی نیست که حتماً واقعیت خوب یا بد است. مهم این است که هست و بپذیریم که هست و اعلام کنیم که آن را بدون قضاوت دیده‌ایم. ‫ شکل ظاهری ما یک واقعیت است که لازم است آن را بپذیریم. رنگ چشم، مو و پوست، قد، فرم بینی، چشم‌ها و ابروها بخش مهمی از واقعیت زندگی ماست. ‫ - کودکان را تشویق کنید تا ویژگی‌های ظاهری خود را اعلام کنند. مراقب باشید که قرار نیست در این‌ باره ارزش‌گذاری کنیم، فقط می‌خواهیم کودک بتواند خود را ببیند و بیان کند. برای مثال: ‫ - موهای من بلند است. ‫ - رنگ آن مشکی است

وجدان اخلاقی نیرویی است که رفتار فرد را هدایت می‌کند. این نیرو می‌تواند یک قدرت بیرونی مانند ترس از مجازات باشد، یا یک قدرت درونی که احساس فرد را از هر آنچه دوست می‌دارد، هدایت‌گر می‌شود. ‫ از دیدگاه فروم وجدان اخلاقی بیرونی ضد انسان بارور است. در این صورت کودک بر اساس ترس از بزرگ‌ترها و موقعیت‌های اجتماعی کارهایی را انجام می‌دهد یا نمی‌دهد. اما وجدان اخلاقی درونی یک ویژگی انسان بارور است. در این صورت آموزش‌های قبلی بر اساس عشق به انسان‌ها و احترام گذاشتن به همه‌ی تفاوت‌ها موجب می‌شود که کودک کاری را برخلاف منافع انسان‌های دیگر انجام ندهد و یا کارهایی بکند که دیگران نیز از آن بهره‌مند شوند.

تعبیری که راجرز از آزادی دارد، توجه به حق انتخاب است. یعنی هر انسان وقتی حق داشته باشد که در موقعیت‌های مختلف دست به انتخاب بزند، آزادی را تجربه می‌کند. اما نکته‌ی مهم‌تر این است که در برابر هر انتخاب ما مسئولیت داریم. ‫ یعنی ما حق داریم انتخاب کنیم که چه‌کار کنیم و یا به کجا برویم. اما لازم است مسئولیت انتخاب خود را هم بپذیریم. ‫ می‌توانیم درباره‌ی مسئولیتی که کودکان بر اساس انتخاب‌هایشان دارند گفتگو کنیم.

‫ با کودکان پنج تا شش سال می‌توان درباره‌ی انتخاب‌هایی که دارند گفتگو کنیم. وقتی انتخاب می‌کنند که غذای خود را کامل و درست بخورند، چه روزهایی را برای خود به‌وجود آورده‌اند؟ ‫ وقتی انتخاب می‌کنند که هنگام بیماری داروهای خود را بخورند، چه چیزی را به‌وجود آورده‌اند؟ ‫ وقتی مهارتی مانند اسکیت‌سواری، دوچرخه‌سواری، زبان خارجی و فعالیت‌های هنری را می‌آموزند، چه چیزهایی را احتمالاً به دست خواهند آورد؟

به اعتقاد مازلو اگر کودک در جریان رشد طبیعی خود در انتخاب آزاد گذاشته شود، او آنچه را برای رشدش مناسب باشد، انتخاب خواهد کرد... یعنی او بهتر از هرکس دیگری می‌داند که چه چیزی برایش خوب و مناسب است.

از دیدن درخت‌ها، مغازه‌ها، مردمی که رفت و آمد می‌کنند، از شنیدن یک موسیقی و... ذوق‌زده شوید. شما می‌توانید از همه‌چیز لذت ببرید. وقتی شما از هر آنچه می‌بینید بی‌اعتنا گذر نمی‌کنید، فرصتی را به‌وجود می‌آورید تا کودکان اطراف شما غیرمستقیم شور زندگی را بیاموزند و تجربه کنند.