کتاب لذات فلسفه

لازم است که نخست فراغت بیاید (حتی اگر در آغاز از آن سواستفاده شود) و بعد فرهنگ و معارف.

توجه کنید که چگونه کار کردن غلامان برای یونانیان سبب شد که صنعت و اختراع در یونان قدیم پیشرفت نکند و چگونه اسارت زنان موجب شد که عشق حقیقی رشد نکند و مردان به پسران عشق ببازند و چگونه پسردوستی در هنر پیکرتراشی یونانیان اثر کرد. شیوهٔ تولید مواد صفات عمومی زندگی اجتماعی و سیاسی و معنوی را معین می‌سازد. آگاهی مردم عامل زندگی‌شان نیست بلکه برعکس زندگی اجتماعی مردم است که آگاهی‌شان را می‌سازد. فرد می‌پندارد که عقاید و آرا و فلسفه و تعصبات حزبی و علایق هنری خود را با استدلال منطقی بی‌طرفانه به دست آورده است و هرگز نمی‌داند که چگونه اوضاع اقتصادی در عمق خود پایه‌های زندگی او را نهاده است و به همهٔ این عقاید و افکار شکل و قالب بخشیده است.

«هیچ کس آن اندازه خوب نیست که بی‌رضایت دیگری بر او حکومت کند.

و نسلی که جنگ کرده بود دیگر نمی‌توانست به چیزی ایمان آورد.

مرد آخرین حیوانی است که به دست زن اهلی شده است و این وظیفه تازه شروع شده است

بیشتر دوره‌های بزرگ هنری پس از انباشته شدن ثروت ملی فرارسیده است

افزایش قوانین در میان قوم دلیل بر پیری آن قوم است.

«جامعه قرارداد میان اشخاص هم‌زمان نیست بلکه تشکیل تدریجی و نامحسوسی است. و اگر قراردادی در میان باشد میان گذشته و حال و آینده است

مادر بودن در شهرها نوعی بندگی و فداکاری بی‌معنی، به خاطر نوع محسوب می‌گردد و زن باهوش می‌خواهد هر چه دیرتر به این کار اقدام کند و اصلاً بهتر آن می‌بیند که نکند.

«آنچه در انسان فکر می‌کند خود او نیست بلکه جمعیتی است که او جزو آن است»

جای ما در شیاری است که گذشتهٔ ما یا اجتماع ما آن را کنده است. مردم راضی و خرسند معمولاً کسانی هستند که به آداب و عادات و اخلاق و لغت و دستور اجتماع خود بی‌چون و چرا گردن نهاده‌اند و در جِرم وجود اجتماع ذرات غیرمشخصی گشته‌اند و چنان در تسلیم و رضای راحت‌بخشی فرورفته‌اند که با تسلیم و رضای در عشق برابری می‌کند. هر چه اجتماع بزرگ‌تر باشد فشار آن بر فرد در دور کردن عوارض فردی زیادتر است،

«برابری فقط دورهٔ انتقال میان دو سلسلهٔ مراتب است، و آزادی نیز گذرگاهی است میان دو روش مختلف»

دموکراسی تفنن و تجمل است و آن را فقط می‌توان در محیطی که آرامش و امنیتی به اعتدال دارد نگاه داشت

دیکتاتوری که تفوق و اقتدار یک نفر را ادعا می‌کند در دعوی خود صادق است؛ ناپلئون می‌گوید: «قدرت مطلقه نیازی به دروغ گفتن ندارد، عمل می‌کند و حرف نمی‌زند». دموکراسی بی‌تعلیم و تربیت ریاکاری بی‌حد و حصر است؛ و در این صورت معنی آن تنزل فن سیاست و تدبیر مدن به سیاست‌بازی است. معنی آن این است که علاوه بر این‌که مخارج سنگین هیئت حاکمهٔ واقعی را باید پرداخت، مخارج سنگین عدهٔ زیادی از سیاست‌بازان طفیلی را نیز که کارشان خدمت به حاکمان و فریب دادن محکومان است باید پرداخت کرد.

اگر در یک مملکت دموکراسی مردمی خود را برای فن حکومت آماده کنند فایده‌ای نخواهد داشت؛ برای آن‌ها کوچک‌ترین ضمانتی در کار نخواهد بود که بتوانند از آزمایش انجمن‌های انتخابی و سکوهای خطابه و اماکن رأی‌دهی موفق بیرون آیند. بلکه این تربیت و آمادگی آن‌ها را مردمی درستکار و روشنفکر و صاحب‌نظر خواهد ساخت و از غوغا و جنجال انتخابات دوری خواهند جست. «سن بوو» پیش‌بینی کرده است که دموکراسی مهارت را به کنج عزلت خواهد نشانید. رنان پیش‌بینی کرده است که اکثریت و برتری اعداد حقه‌بازان و شیادان را بر تخت خواهد نشانید و دولت را به دست عوام بی‌مبالات خواهد سپرد.

. عصر دموکراتیک می‌کوشد تا نثر را به وسیلهٔ تخیلات رمانتیک و نوشته‌های زیبا از ابتذال زندگی صنعتی و تجارتی رهایی بخشد، می‌خواهد با خواندن آثاری از «عشق‌های پرهیجان و فراغت‌های دور از بند غم و تشویش» خود را از مشاغل دکان و حجره و انبار بالاتر برد. ولی آریستوکرات از سست کردن بند عواطف و احساسات شرم دارد و نمی‌گذارد سخنش لجام‌گسیخته باشد. عقل او همیشه بر تخیل او نظارت دارد و خیالبافی در زندگی او و ادبیات او محدود و مقید است. اشراف در ارزش‌گذاری تفریط می‌کند اما به راه مبالغه نمی‌رود

«ترس بود که در آغاز خدایان را به این عالم آورد». زندگی نخستین در میان هزاران خطر می‌گذشت و عمر هیچ کس به طور طبیعی پایان نمی‌یافت. تجاوزها و بیماری‌ها مردم را پیش از رسیدن به سن پیری از میان می‌بردند. وحشی چون از حوادث عالم سر در نمی‌آورد علل و اسباب آن را اشخاص می‌پندارد و با مقایسه با بدن خود فرض می‌کند که هر شی طبیعی را روحی است که مسئول اعمال اوست. هیچ دیده‌اید که اگر باد کاغذپاره‌ای را جلو سگی انداخت آن سگ چگونه می‌ترسد و حیران می‌گردد؟ این سگ باد را نمی‌تواند ببیند و من شرط می‌بندم که به خیال او آن کاغذپاره روحی دارد که آن را به جنبش می‌آورد. این سگ متدین است و دین او نوعی «آمی‌نیسم» یا روح‌پرستی ابتدایی است. این است مبدأ پیدایش دین.

کودکی که دعا می‌کند خدایش هزار بار معین‌تر و مشخص‌تر از خدای اسپینوزای مست خداست. این یکی از نقایص فلسفه است که مجردات کلی را جانشین مشخصات مادری می‌کند و خدای انسانی آشنای ما را از ما گرفته به جای آن مطلق و مجرد می‌گذارد که نسبت هر عمل انسانی به آن خنده‌آور است.

مرد عزب می‌بیند که چگونه دوستان متأهل او پیوسته رنج می‌برند و کار می‌کنند تا زنانشان در راحتی و تفنن مناسب مقامشان فروروند و تعجب می‌کند که چه امری موجب می‌شود تا مردان چنین بردگی و رنجی را تحمل کنند.

علمای اخلاق بیهوده از تن‌آسانی و تفنن‌طلبی امروز ما می‌نالند زیرا این گونه دواعی همیشه در ما بوده است و امروز فقط فرصت ظهور آن‌ها به دست آمده است. تا موقعی که وضع اقتصادی دگرگون نشود کار بدین منوال خواهد بود. تا پیشرفت ماشین ایام فراغت را بیشتر می‌کند و اعمال ذهنی را جانشین کارهای جسمانی می‌سازد قوایی که باید در رنج بدنی صرف شود در خون ذخیره خواهد شد و حساسیت ما را در برابر شهوات روز به روز بیشتر خواهد کرد.

مرد به هنگام نومیدی ممکن است دست به خودکشی بزند ولی زن اگر همهٔ امیدها را از دست داد خود را به عنایت الهی تسلیم می‌کند و در خداپرستی نیرو و تسلی می‌یابد.