کتاب به دنبال کادی (جلد هشتم)

جوانان هندی که می‌خواستند در اداره‌های انگلیسی استخدام شوند باید این زبان را آموختند و هرکس که وارد این اداره‌ها می‌شد، اگر نمی‌توانست به این زبان صحبت کند کاری از پیش نمی‌برد. تلاش انگلیسی‌ها برای گسترش زبانشان باعث شد به تدریج زبان فارسی در هند فراموش شود. هندی‌ها دیگر نمی‌توانستند بسیاری از کتاب‌های ارزشمند قدیمی را که به فارسی نوشته شده بود بخوانند و ارتباطشان با فرهنگ گذشته‌شان هر روز، ضعیف‌تر می‌شد؛ این وضعیت همان چیزی بود که انگلیسی‌ها می‌خواستند.

آن‌ها به شکل رسمی در کمپانی هند شرقی و دولت انگلستان این اصل را اعلام می‌کردند و بسیاری از قوانین را به علت مخالفت با آن، مردود می‌دانستند و کنار می‌گذاشتند. این اصل در یک جملهٔ کوتاه خلاصه شده بود: «divide et impera». یعنی: بین مردم جدایی بینداز و بر آن‌ها حکومت کن.

انگلیسی‌ها کشاورزانی را که نمی‌توانستند مالیاتشان را بدهند در قفس‌های فلزی می‌انداختند و این قفس‌ها را زیر آفتاب سوزان هندوستان می‌گذاشتند. بقیهٔ کشاورزانی که شاهد زجر و مرگ هم‌وطن خود بودند، سعی می‌کردند از هر راهی که ممکن بود، مالیات انگلیسی‌ها را بدهند. آن‌ها حتی بچه‌های خود را می‌فروختند تا از عهدهٔ اجاره و مالیات زمین برآیند.

انگلیسی‌ها برای ضعیف کردن فرهنگ مردم هند، زبان اداری این کشور را هم تغییر دادند. پیش از تسلط آن‌ها، زبان اداره‌ها و وزارت‌خانه‌های هند «فارسی» بود. همه نامه‌های اداری به فارسی نوشته می‌شد و فرمان‌ها و اعلامیه‌های حکومتی هم به زبان فارسی منتشر می‌شد. بسیاری از مردم هند یا به زبان فارسی صحبت می‌کردند و یا آن را مانند زبان دوم خود آموخته بودند. آشنایی هندی‌ها با زبان فارسی آن‌ها را به مردم ایران، افغانستان و آسیای مرکزی پیوند می‌داد. آن‌ها شعرهای شاعران ایرانی را می‌خواندند و خودشان هم به فارسی شعر می‌گفتند. اما انگلیسی‌ها اداری را به انگلیسی تبدیل کردند؛ جوانان هندی که می‌خواستند در اداره‌های انگلیسی استخدام شوند باید این زبان را آموختند و هرکس که وارد این اداره‌ها می‌شد، اگر نمی‌توانست به این زبان صحبت کند کاری از پیش نمی‌برد. تلاش انگلیسی‌ها برای گسترش زبانشان باعث شد به تدریج زبان فارسی در هند فراموش شود.

انگلستان چارهٔ دیگری برای رویارویی با هندی‌ها پیدا می‌کند؛ یک بار دیگر شیوهٔ «جدایی بینداز و حکومت کن» را امتحان می‌کند و سعی می‌کند بین هندوها و مسلمانان تفرقه ایجاد کند. در کنار کنگرهٔ ملی هند، مسلمانان، حزبی تأسیس می‌کنند به نام «مسلم لیگ»؛ البته هنوز هم اعضای مسلمان در کنگره حضور دارند. گاندی که از زندان آزاد شده، تلاش می‌کند مسلمانان و هندوها را به هم نزدیک کند و برای آنکه به دوری آن‌ها از یکدیگر اعتراض کند روزه می‌گیرد.

هزینهٔ تمام جنگ‌هایی که کمپانی هند شرقی در خارج از هند به راه می‌انداخت و سربازان هندی را در آن‌ها به کشتن می‌داد، از داخل هند و جیب مردم هند تأمین می‌شد. دولت انگلستان برای هیچ یک از این جنگ‌ها حتی یک سکه هم نپرداخت. در طول قرن نوزدهم میلادی ۴۵۰.۰۰۰.۰۰۰ لیره از ثروت هند برای جنگ‌های کمپانی هند شرقی در خارج از این کشور هزینه شد. تعداد سربازان هندی که در این جنگ‌ها شرکت کردند، به هشتصدهزار نفر می‌رسید.

انگلستان با تسخیر هند تمام معادن طلا و الماس آن را به چنگ آورده بود و به‌سرعت مشغول استخراج این معدن‌ها بود؛ اما چشم طمعی هم به جواهراتی داشت که میلیون‌ها هندی در خانه‌هایشان نگه می‌داشتند؛ آن‌ها باید طلاهایی را هم که برگردن یا دست و پای زن‌ها و دختران هندی بود به دست می‌آوردند. برای همین با پرداخت وام و بازی کردن با قیمت ارز، هندی‌ها را فریب دادند. در دورانی که همهٔ کشورها تلاش می‌کردند طلا را داخل مرزهایشان نگه دارند طلای هند با همین حیلهٔ انگلیسی‌ها به سوی بانک‌های لندن می‌رفت و در زیرزمین این بانک‌ها ذخیره می‌شد.

یکی از فرمانداران انگلیسی هند، کتابی را تألیف کرد به نام «کتاب جیبی سرباز برای خدمت در میدان جنگ». او در بخشی از این کتاب نوشت: «همیشه بر سر ما می‌کوبند و تکرار می‌کنند که شرافت و صداقت بهترین سیاست است. اما این جملات زیبا برای سرمشق‌های کودکان دبستانی خوب است. اگر کسی بخواهد در زمان جنگ هم شرافت داشته باشد، بهتر است شمشیرش را زمین بیندازد.»

«ویلیام اتلی»، نخست‌وزیر انگلستان، در مارس ۱۹۴۶ میلادی به نمایندگان مجلس انگلستان گفت: «اوضاع در هندوستان تغییر کرده. با روش‌های قدیمی نمی‌توانیم مشکلات را حل کنیم. اگر باز هم به دنبال شیوه‌های گذشته باشیم، دردسرهای تازه‌ای خواهیم داشت.» این سخنرانی، نشانه‌ای از راه و روشی بود که انگلیسی‌ها پس از جنگ دوم جهانی پیش گرفتند. آن‌ها می‌خواستند از استعمار مستقیم کشورها دست بردارند. منظور ویلیام اتلی از «شیوه‌های گذشته» همان اشغال کشورها و بهره‌برداری از منابع و ثروت آن‌ها بود. کشورهای غربی پس از این دوران از راه‌های تازه‌ای برای بهره‌کشی از کشورهای دیگر استفاده می‌کردند که به آن «استعمار نو» می‌گفتند.

اما همهٔ هندوها گوش به فرمان او نبودند. آن‌ها از گاندی هم خشمگین بودند که چرا بسیاری از هندوها را از جنگ با مسلمان‌ها بازداشته است. یکی از این افراد در روز سی‌ام ژانویه ۱۹۴۸ میلادی در یک مراسم عمومی به سوی گاندی رفت و با شلیک گلوله‌ای به زندگی او پایان داد. رهبر انقلاب هند، پنج ماه پس از استقلال کشورش که سال‌ها برای آن زحمت کشید، قربانی یک سیاست قدیمی اروپایی‌ها شد: بین مردم جدایی بینداز و بر آن‌ها حکومت کن.

انگلیسی‌ها کشاورزانی را که نمی‌توانستند مالیاتشان را بدهند در قفس‌های فلزی می‌انداختند و این قفس‌ها را زیر آفتاب سوزان هندوستان می‌گذاشتند. بقیهٔ کشاورزانی که شاهد زجر و مرگ هم‌وطن خود بودند، سعی می‌کردند از هر راهی که ممکن بود، مالیات انگلیسی‌ها را بدهند. آن‌ها حتی بچه‌های خود را می‌فروختند تا از عهدهٔ اجاره و مالیات زمین برآیند.

کمپانی هند شرقی، از سربازان هندی فقط در جنگ‌های داخلی هندوستان استفاده نمی‌کرد. این سربازان برای کشورگشایی‌های کمپانی در خارج از هند، راهی سرزمین‌هایی مانند برمه یا چین هم می‌شدند. رودررو شدن این سربازان با مردم این کشورها باعث می‌شد مردم آن‌ها از هندی‌ها متنفر شوند؛ تنفری که خشنودی و رضایت انگلیسی‌ها را به دنبال داشت، چون مایل نبودند مردم مناطقی که تحت اشغال آن‌ها بودند روزی با هم متحد شوند.

«سیک‌ها» دسته‌ای از مردم هند بودند که هم با مسلمانان و هم با هندوها اختلاف داشتند، بیشتر سیک‌ها در ایالت پنجاب زندگی می‌کردند. انگلیسی‌ها برای اختلاف انداختن بین پیروان این ادیان، مأموران مخفی خود را به شکل «سادو» بین آن‌ها می‌فرستادند. سادوها افرادی بودند که مانند درویش‌ها یا روحانی‌های دین‌های مختلف لباس می‌پوشیدند و به میان مردم می‌رفتند، آن‌ها را علیه کسانی که به مذهب دیگری اعتقاد داشتند تحریک می‌کردند و دو طرف را به جان هم می‌انداختند.

انگلیسی‌ها برای ضعیف کردن فرهنگ مردم هند، زبان اداری این کشور را هم تغییر دادند. پیش از تسلط آن‌ها، زبان اداره‌ها و وزارت‌خانه‌های هند «فارسی» بود. همه نامه‌های اداری به فارسی نوشته می‌شد و فرمان‌ها و اعلامیه‌های حکومتی هم به زبان فارسی منتشر می‌شد. بسیاری از مردم هند یا به زبان فارسی صحبت می‌کردند و یا آن را مانند زبان دوم خود آموخته بودند. آشنایی هندی‌ها با زبان فارسی آن‌ها را به مردم ایران، افغانستان و آسیای مرکزی پیوند می‌داد.

انگلیسی‌ها مصرف تریاک را هم به‌شدت در میان هندی‌ها گسترش دادند. آن‌ها در بعضی ایالت‌های هند تریاک را به صورت رایگان پخش می‌کردند تا مردم به آن علاقه‌مند شوند. حتی در برخی شهرها تریاک سوخته یا مصرف شده را گران‌تر می‌خریدند تا مردم فقیر هند برای استفاده از آن تشویق شوند.

هندوها پیروان یکی از ادیان بسیار قدیمی هند بودند و خوردن گوشت حیوانات را حرام می‌دانستند و اگر شاهد خوردن گوشت توسط یک انگلیسی بودند، پس از آن سایه او را هم آلوده کنندهٔ محیط به حساب می‌آوردند و ظرف‌های غذای خود را از سایهٔ او هم دور نگه می‌داشتند.

درحقیقت انگلیسی‌ها از نخستین روزهایی که وارد هند شدند، به هیچ منطقه‌ای بدون بهانه حمله نکردند، اکنون نیز که در نیمه قرن نوزدهم میلادی، تقریباً تمام مناطق هند را در تصرف داشتند. برای اشغال سرزمین‌های کوچک باقی‌مانده هم بهانه‌هایی را جست‌وجو می‌کردند. بهانهٔ آن‌ها برای حمله به سند، تهاجم سندی‌ها به سربازان آن‌ها در مناطق همسایه بود. تهاجمی که با تشویق یک انگلیسی سفیدپوش به نام ناپیر انجام شده بود. دولت انگلستان پس از تصرف سواحل سند، لقب «سِر» را به چارلز ناپیر اهدا کرد و هشتصدهزار روپیه از ثروت این منطقه را به او پاداش داد.

ایالت‌هایی که زیر بار پرداخت باج به کمپانی نمی‌رفتند به جنگ تهدید می‌شدند؛ اما سهامداران کمپانی در لندن تأکید می‌کردند که به دنبال تجارت هستند نه کشورگشایی. آن‌ها حاضر نبودند برای جنگ پولی خرج کنند؛ به همین علت فرماندار انگلیسی هند تمام هزینهٔ جنگ‌هایش را تا سکهٔ آخر از مردم هند می‌گرفت.

«لرد ولزلی»، یکی از فرمانداران انگلیسی هند، کتابی را تألیف کرد به نام «کتاب جیبی سرباز برای خدمت در میدان جنگ». او در بخشی از این کتاب نوشت: «همیشه بر سر ما می‌کوبند و تکرار می‌کنند که شرافت و صداقت بهترین سیاست است. اما این جملات زیبا برای سرمشق‌های کودکان دبستانی خوب است. اگر کسی بخواهد در زمان جنگ هم شرافت داشته باشد، بهتر است شمشیرش را زمین بیندازد.»

انگلیسی‌ها که چند قرن در مناطق گوناگون دنیا با مردم سرزمین‌های دور و نزدیک جنگیده بودند، ضرب‌المثلی داشتند که می‌گفت: «با سرنیزه خیلی کارها می‌شود کرد، اما نمی‌توان روی آن نشست.» منظور آن‌ها این بود که می‌شود با زور به حکومت رسید اما نمی‌توان برای همیشه با زور و کشتار و شکنجه به حکومت ادامه داد.

حکومت انگلستان به جای دادن آزادی و خودمختاری به هندی‌ها قانونی به نام «رولات» را تصویب کرد. این قانون هرگونه اعتراضی را ممنوع اعلام می‌کرد. حکومت انگلستان می‌توانست هندی‌ها را دستگیر کند و برای مدتی طولانی آن‌ها را بدون محاکمه در زندان نگه دارد. هندی‌ها آن را «قانون سیاه» نامیدند و با جمله‌ای که کلمات فارسی و انگلیسی در آن به کار رفته بود، آن را توصیف می‌کردند: «نه وکیل، نه دلیل و نه اپیل» یعنی با وجود این قانون اگر دستگیر شویم نمی‌توانیم وکیل بگیریم. دلیل دستگیری را هم به ما نخواهند گفت و پس از محکوم شدن هم نمی‌توانیم درخواست کنیم که دادگاه جدیدی تشکیل شود.

هنگامی که انگلیسی‌ها هند را تسخیر کردند، از زمین‌های وقفی هم مالیات گرفتند و زمین‌های هر مدرسه را که مدیر آن نمی‌توانست مالیات آن‌ها را بدهد، تصرف می‌کردند. پس از آن، پولی وجود نداشت تا خرج مدرسه شود و مدرسه تعطیل می‌شد. انگلیسی‌ها با همین شیوه تعداد زیادی از آموزشگاه‌های هندی را از سر راه برداشتند.

راه‌آهن بزرگ هند با پول هندی‌ها و کار صدهاهزار کارگر هندی که پس از نابودی صنایع هند شغلشان را از دست داده بودند، ساخته شد. اما هیچ‌یک از هندی‌ها حق نداشتند در بخش‌های درجه یک و درجه دو قطار سوار شوند. فقط قسمت درجه سه به هندی‌ها اختصاص داشت؛ واگن‌هایی تنگ و تاریک، مانند واگن حمل حیوانات که تعداد زیادی از هندی‌ها در آن به صورت فشرده سوار می‌شدند. تمام کارمندان راه‌آهن انگلیسی بودند و هیچ یک از هندی‌ها برای ادارهٔ این تأسیسات عظیم استخدام نمی‌شدند. از آنجایی که حکومت انگلیسی هند از این راه‌آهن برای اعزام سربازان و انجام کارهای اداری نیز استفاده می‌کرد و سعی می‌کرد کالاهای انگلیسی را با قیمت ارزانی جابه‌جا کند، درآمد راه‌آهن روزبه‌روز کمتر می‌شد و با ضرر همراه بود. انگلستان با برقراری مالیات‌های تازه این خسارت‌ها را جبران می‌کرد. با این حال، بدهی راه‌آهن هند در سال ۱۹۲۵ میلادی به ده‌میلیون لیره رسیده بود.

جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۸ میلادی با پیروزی انگلستان و متحدانش به پایان رسید. همه می‌دانستند که هندی‌ها چه نقش بزرگی در این پیروزی داشته‌اند. هندی‌ها هم این پیروزی را موفقیت خودشان می‌دانستند و منتظر بودند تا انگلستان به وعده‌هایش عمل کند. اما سخنان لرد کرزن نایب‌السلطنهٔ انگلیسی هند، بسیار ناامیدکننده بود: «هندی‌ها برای ادارهٔ حکومت آموزش ندیده‌اند و حداقل دو نسل طول می‌کشد تا آن‌ها صاحب افرادی شوند که بتوانند یک حکومت خودمختار را اداره کنند.» «لوید جورج»، نخست وزیر انگلستان هم اعلام کرد: «دولت ما مصمم است برای همیشه فرمانروای هندوستان باشد و لازم است که همواره اسکلتی از قدرت انگلستان در هند باقی بماند.» «لرد بر کنهاد»، سیاستمدار دیگر انگلیسی هم گفت: «وظیفهٔ امروز و فردای انگلستان محکم‌تر کردن فرمانروایی خود در هند است. تا آنجایی که می‌شود آینده را پیش‌بینی کرد دولت ما برای همیشه هند را در اختیار خواهد داشت.»