کتاب راویان پنهانی

با تصویب قانون ننگین کاپیتولاسیون در مجلس ایران، به مستشاران نظامی آمریکا مصونیت سیاسی اعطا می‌شد، چنانچه اگر شخصی آمریکایی در حادثه‌ای مقصر شناخته می‌شد صدور حکم آن شخص زیر نظر محاکم آمریکایی انجام می‌گرفت نه محکمه‌های ایرانی. قانون مذکور، عملاً نوعی ناهماهنگی و نابرابری در اجرای قوانین ایجاد می‌کرد و به‌راحتی حقوق ایرانیان در برابر اشتباه خارجی‌ها نادیده گرفته و پایمال می‌شد؛ این ناامنی اجتماعی در سرزمین مادری، توهین به افراد بومی ایرانی تلقی می‌شد.

این تحریکات بدان جهت در عشایر مؤثر افتاده است که پیش از سال ۱۳۲۰ مورد سرکوب نیروهای نظامی رضاخان قرار گرفته و بسیاری از آن‌ها کشته شده‌اند

از ترفندهای استعمارگران در وسوسهٔ مردم کشورهای مستعمره و عقب‌مانده این است که «ما متمدن هستیم و می‌خواهیم تمدن خود را به شما بدهیم»

در غرب‌زدگی آمده است: در قلمرو فرهنگ مشهور است و همه می‌دانند که مدرسه‌های ما کارمند می‌سازند، یا دیپلمه‌های بیکاره تحویل می‌دهند. در این حرفی نیست؛ اما آنچه اساسی‌تر است و نگفته مانده، اینکه مدرسه‌های ما غرب‌زده می‌سازند. آدم‌هایی همچون نقش بر آب می‌سازند. زمینه‌های آماده برای قبول غرب‌زدگی تحویل می‌دهند. این است بزرگ‌ترین خطر مدارس و فرهنگ ما!

آل احمد در کتاب غرب‌زدگی به طرح تضادهای حاصل از غرب‌زدگی می‌پردازد و در آن «اعتقاد به خرافات و فرمایشات کلثوم ننه‌ای را که از دیرباز جزء تفکرات بدوی به‌حساب می‌آمدند، در برابر ماشین و تکنولوژی غرب قرار می‌دهد» و توضیح می‌دهد که چگونه همین آدم‌های خرافاتی بی‌آنکه در مورد طرز استفاده از ماشین آموزشی دیده باشند مصرف‌کنندهٔ آن نیز هستند. او این نکته را متذکر می‌شود که اصولاً با ورود صنعت و تکنولوژی بیگانه به جوامع تازه به دوران رسیده و نوپای شهرنشینی، فرهنگ وارداتی و ایدئولوژی مسلط استعمارگر به بدنهٔ جوامع عقب‌مانده تزریق می‌شود و افراد را در مقابل فرهنگ و سنت خود دچار تضاد و سردرگمی می‌کند؛ بنابراین، از دید آل احمد تنها کاری که از جانب مدرسه‌های مملکت انجام شده آدم «غرب‌زده پروردن» است.

امروزه استعمار با جنگ و کشورگشایی به فتح کشورها نمی‌پردازد بلکه در قالب‌های فریبندهٔ اومانیسم، سوسیالیسم و امپریالیسم به بسط نفوذ خود می‌پردازد. آل احمد همانند فرانتس فانون، از دگرگونی چهرهٔ استعمار و ظهور استعمار نو سخن می‌گوید؛ استعماری که در ازای بخشش تمدن به کشورهای جهان سوم نفتشان را می‌گیرد و یا با اتحاد طبقه کارگر، سعی در ایجاد جامعه‌ای جهانی دارد و این یعنی ظهور تصویری نو از نظام استعماریِ حاکم بر جامعهٔ جهانی که همانا سلطهٔ مخملین خوانده می‌شود.

آنچه از فحوای کلام آل احمد دریافت می‌شود سخن از ایجاد روابط جدیدی بین دو قطب استعمارگر و استعمارزده و ارائه چهره‌ای نو از استعمارگر است، از نظر او، اگرچه کشورهای مستعمرهٔ واقع در آفریقا و آسیا صاحب استقلال صوری شده‌اند، اما استعمار با استفاده از حکومت‌های دست‌نشانده، به استعمار کشورها و روند وابستگی و بیگانگی از خویش و الینه‌شدگی ملت‌ها تا زمان حال ادامه داده است.

مؤلف کتاب غرب‌زدگی نیز به تغییر روابط استعماری اشاره کرده است؛ آن زمان که سهام نفت انگلیس در ایران به آمریکا واگذار می‌شود انگلیس، فرانسه و هلند از صحنه سیاسی و اقتصادی حذف می‌شوند و آمریکا با استفاده از کارگزاران داخلی‌اش، چه بومی و چه غیربومی به سلطه بر ایران ادامه می‌دهد. از نظر او، این حادثه سرآغاز تحولات جدید در ایران و عامل قیام ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ شده است و در کتاب‌های غرب‌زدگی و مدیر مدرسه از روابط ناعادلانهٔ استعماری و توطئه‌چینی‌های استعمارگران علیه ایران پرده برمی‌دارد.

دنیای زری به‌ظاهر آرام است ولی در تقابل با دنیای بیرون، دنیای قحطی، جنگ، بیماری و مرگ، اشغال و چپاول متفقین به‌تدریج به تلاطم کشیده می‌شود؛ گوشوارهٔ زمردی زری را که به رنگ چشم‌های یوسف است به غارت می‌برند، کره‌اسب خسرو، پسرِ زری، را از او می‌گیرند و بعد هم یوسف را.

منظور از «بی. پی» شرکت نفتی «بریتیش پترولیوم» است که مطابق قرارداد ننگین ۱۹۳۳ نفت ایران را در روزگار سلطنت رضاشاه استخراج می‌کرد... دولت ایران بر این شرکت عظیم نظارتی نداشت و این شرکت در طی جنگ جهانی دوم سودهای هنگفتی از آن به دست آورد.

این افراد کلمات تقدیر، بخت، اقبال و سرنوشت و پیشانی‌نوشت را از کتاب لغت خود حذف کرده‌اند و لغت‌هایی از ریشهٔ آزادگی و آزادی جایگزین ساخته‌اند. گردن ننهادن به قضا و قدر، تلاشی است برای دوری از بی‌ارادگی و انفعال جوامع زیردست و رهایی از روش‌های دیکته شدهٔ مستبدان که از آن‌ها افرادی مطیع و سربه‌راه و فاقد اراده و خلاقیت می‌سازد.

دربارهٔ درخت عجیبی که قوت خود را از خاک و خون می‌گیرد. این درخت باغبانی دارد که قیافه‌اش به پیامبران می‌ماند. باغبان از میان همهٔ درخت‌ها عاشق همین یک درخت است. هنگام آبیاری وقتی صلا در می‌دهد که: خون! همهٔ مردم دور درخت فراهم می‌آیند و رگ‌های دستشان را باز می‌کنند. این درخت سایهٔ خنک و گسترده‌ای دارد. همهٔ مردم زیرش می‌نشینند و غصه از دلشان می‌رود. مردم میوه و برگ‌هایش را خشک می‌کنند و می‌سایند و به چشم می‌کشند و غرور و امید و اعتمادبه‌نفس در دلشان خانه می‌گیرد و بزدلی و بدگمانی و دروغ دست از سرشان برمی‌دارد و همه‌شان آدم‌هایی می‌شوند با تمام صفات مردی و مردانگی.

نظریه هژمونیِ گرامشی، نظریه آلتوسر را در مورد حاکمیت جبارانهٔ ایدئولوژی، به‌صورت متفاوت‌تری مطرح می‌سازد؛ برتنس بیان می‌دارد که از نظر گرامشی، استعمارگران دنیای معاصر، بدون جباریّت و بی هیچ «قدرت سرکوبگرانه» با «رضایتمندی» افراد و فرهنگ‌ها و از طریق «به خدمت گرفتن ابزارها و نهادهای فرهنگی» و سنتی جوامع بر آن‌ها استیلا می‌یابند و بدین‌گونه استعمار از طریق امپریالیسم فرهنگی حاکمیت خود را به‌شکلی مخملین در افراد تداوم می‌بخشد.

فعالیت مبلّغان و میسیونرهای مذهبی که در قالب اشاعه مسیحیت، برای متمدن‌سازی بومیان صورت می‌گیرد، از ترفندهای استعمار جهت اشاعهٔ ایدئولوژی موردنظر غرب در مستعمرات است. در ادامهٔ روند استعمار ممالک، عقاید توتالیتهٔ استعمارگر جایگزین فرهنگ و سنن کهن جامعه می‌شود.