بریده‌هایی از کتاب ایران، جامعه کوتاه مدت

یکی از نمونه‌های متأخر این وزیرکشی ماجرای امیرکبیر است که همگان از آن خبر دارند. این سنت نیز مثل بسیاری از ویژگی‌های دولت و جامعۀ استبدادی چیزی ساختاری و نظام‌مند بود. نام ابوالفضل بلعمی، ابوالفتح بستی، ابوالعباس اسفراینی، احمد بن حسن میمندی، حسنک وزیر، عمیدالملک کندری، نظام‌الملک طوسی، احمد ضیاءالملک، دو برادر شمس‌الدین و عطاملک جوینی، رشیدالدین فضل‌الله، امامقلی‌خان، حاجی ابراهیم کلانتر، قائم مقام، امیرکبیر، آقاخان نوری، عبدالحسین تیمورتاش و بسیاری دیگر بی‌اختیار به یادمان می‌آید و این رشته‌ای دراز است از دوران سامانی تا امروز

این خصوصیت‌ها جنبه‌های مهم «فقدان تداوم» است که در جامعۀ ایران مشاهده می‌کنیم. کشوری که به‌رغم تاریخ دورودرازش بدل به «جامعه‌ای کوتاه‌مدت» شده و تاریخ آن چیزی جز «دوره‌های کوتاه‌مدت به‌هم‌پیوسته» نیست.

آنان رفته‌رفته به جایی رسیدند که انقلابی را که خود برپا کرده یا از آن حمایت کرده بودند توطئۀ انگلیسی‌ها بخوانند و ناصرالدین شاه را شاه شهید لقب بدهند و آرزوی ظهور «مردی مقتدر» در دل بپرورند.

درواقع مشروعیت هر شورش پیروزمند در آغاز بیش‌تر از مشروعیت فرمانروای ساقط‌شده بود، زیرا (بنابر دلایلی نشأت‌گرفته از همین ویژگی حاکم مستبد و ویژگی‌های دیگر) معمولاً جامعه از فرمانروای موجود نفرت داشت و آرزو می‌کرد که این یک برافتد و به‌جای او فرمانروای «کم‌تر بیدادگر» یا «دادگرتر» بر تخت بنشیند.

بدیهی است که دولت استبدادی و جامعۀ خودسر، یا حکومت بی‌مسئولیت و جامعۀ نافرمان دو روی یک سکه بودند.

شورش تنباکو رویدادی بی‌سابقه در تاریخ ایران بود. نخستین بار بود که مردم به‌گونه‌ای مسالمت‌آمیز و درپی هدفی روشن و مشخص قیام می‌کردند. همچنین نخستین بار بود که دولت استبدادی به‌جای سرکوب شورش یا سرنگونی به‌دست شورشیان، تن به خواست مردم می‌داد.

اسمیت به این نتیجه رسید که هر پس‌اندازکننده‌ای دوست و هر اسراف‌کننده‌ای دشمن جامعه است و در رسالۀ مشهور خود چنین نوشت: هر چیز که فرد از عایدات خود پس‌انداز می‌کند بر سرمایۀ خود می‌افزاید و همان‌طور که سرمایۀ فرد تنها با آنچه از عایدات سالانه یا سود سالانه‌اش پس‌انداز کرده افزایش می‌یابد، سرمایۀ جامعه نیز که همان سرمایۀ افراد تشکیل‌دهندۀ آن است به همان شیوه فزونی می‌گیرد.‌(۴۱)

خسرو اول و عباس اول (شاه عباس کبیر) در تاریخ قبل و بعد از اسلام، بیش‌تر بدین سبب نماد فرمانروای دادگر شمرده نمی‌شدند که توانستند آرامش و نظم را در داخل کشور برقرار کنند و در برابر تجاوز بیگانگان پاسدار مردم خود باشند؟