کتاب ایران، جامعه کوتاه مدت

یکی از نمونه‌های متأخر این وزیرکشی ماجرای امیرکبیر است که همگان از آن خبر دارند. این سنت نیز مثل بسیاری از ویژگی‌های دولت و جامعۀ استبدادی چیزی ساختاری و نظام‌مند بود. نام ابوالفضل بلعمی، ابوالفتح بستی، ابوالعباس اسفراینی، احمد بن حسن میمندی، حسنک وزیر، عمیدالملک کندری، نظام‌الملک طوسی، احمد ضیاءالملک، دو برادر شمس‌الدین و عطاملک جوینی، رشیدالدین فضل‌الله، امامقلی‌خان، حاجی ابراهیم کلانتر، قائم مقام، امیرکبیر، آقاخان نوری، عبدالحسین تیمورتاش و بسیاری دیگر بی‌اختیار به یادمان می‌آید و این رشته‌ای دراز است از دوران سامانی تا امروز

این خصوصیت‌ها جنبه‌های مهم «فقدان تداوم» است که در جامعۀ ایران مشاهده می‌کنیم. کشوری که به‌رغم تاریخ دورودرازش بدل به «جامعه‌ای کوتاه‌مدت» شده و تاریخ آن چیزی جز «دوره‌های کوتاه‌مدت به‌هم‌پیوسته» نیست.

آنان رفته‌رفته به جایی رسیدند که انقلابی را که خود برپا کرده یا از آن حمایت کرده بودند توطئۀ انگلیسی‌ها بخوانند و ناصرالدین شاه را شاه شهید لقب بدهند و آرزوی ظهور «مردی مقتدر» در دل بپرورند.

درواقع مشروعیت هر شورش پیروزمند در آغاز بیش‌تر از مشروعیت فرمانروای ساقط‌شده بود، زیرا (بنابر دلایلی نشأت‌گرفته از همین ویژگی حاکم مستبد و ویژگی‌های دیگر) معمولاً جامعه از فرمانروای موجود نفرت داشت و آرزو می‌کرد که این یک برافتد و به‌جای او فرمانروای «کم‌تر بیدادگر» یا «دادگرتر» بر تخت بنشیند.

بدیهی است که دولت استبدادی و جامعۀ خودسر، یا حکومت بی‌مسئولیت و جامعۀ نافرمان دو روی یک سکه بودند.

شورش تنباکو رویدادی بی‌سابقه در تاریخ ایران بود. نخستین بار بود که مردم به‌گونه‌ای مسالمت‌آمیز و درپی هدفی روشن و مشخص قیام می‌کردند. همچنین نخستین بار بود که دولت استبدادی به‌جای سرکوب شورش یا سرنگونی به‌دست شورشیان، تن به خواست مردم می‌داد.

در ایران «مشروعیت» همواره از آنِ برنده بود.

اسمیت به این نتیجه رسید که هر پس‌اندازکننده‌ای دوست و هر اسراف‌کننده‌ای دشمن جامعه است و در رسالۀ مشهور خود چنین نوشت: هر چیز که فرد از عایدات خود پس‌انداز می‌کند بر سرمایۀ خود می‌افزاید و همان‌طور که سرمایۀ فرد تنها با آنچه از عایدات سالانه یا سود سالانه‌اش پس‌انداز کرده افزایش می‌یابد، سرمایۀ جامعه نیز که همان سرمایۀ افراد تشکیل‌دهندۀ آن است به همان شیوه فزونی می‌گیرد.‌(۴۱)

ایرانیان معمولاً از فرمانروای خود بیزار بودند و آرزومند آن‌که یکی «کم‌تر بیدادگر» یا «دادگرتر» جای او را بگیرد.

خسرو اول و عباس اول (شاه عباس کبیر) در تاریخ قبل و بعد از اسلام، بیش‌تر بدین سبب نماد فرمانروای دادگر شمرده نمی‌شدند که توانستند آرامش و نظم را در داخل کشور برقرار کنند و در برابر تجاوز بیگانگان پاسدار مردم خود باشند؟

فرمانروا همواره در هراس از کودتای درباریان یا شورش مردم به‌سر می‌برد ــ زیرا تنها چیزی که شورشیان احتمالی برای کسب قدرت با همان میزان از «مشروعیت» لازم داشتند غلبه بر فرمانروا بود. درواقع «مشروعیت» شورشی پیروزمند کم‌وبیش همیشه بیش‌تر از مشروعیت فرمانروای مغلوب بود زیرا (بنابر دلایلی که برخاسته از حکومت استبدادی است) ایرانیان معمولاً از فرمانروای خود بیزار بودند و آرزومند آن‌که یکی «کم‌تر بیدادگر» یا «دادگرتر» جای او را بگیرد.

سلطنت و حتی خلافت مفاهیمی بود که بر اساس آموزه و سنت اسلامی به‌وجود آمد و توجیه شد اما مشکل می‌توان شباهت عینی ـ‌گاه تا حد مسائل جزئی‌ــ این مفاهیم را با سنت ایرانی پیش از اسلام انگار کرد.

در این مملکت اموال شخص، زنده یا مرده، همواره در خطر مصادره بوده، خواه کل آن یا بخشی از آن

از آن‌جا که حکومت مبتنی بر قانون نبود، قدرت، مالکیت و نفس زندگی را می‌توانستند بی‌هیچ تشریفات رسمی از فرد سلب کنند. این ناامنی در تمام اقشار و لایه‌های جامعه گسترده بود، از کدخدای ده تا پیشه‌ور و تاجر و کاسب و کارگزاران دولت و والی و حاکم و مستوفیان و وزیر و سرانجام خود شاه. تاریخ ایران آکنده است از نمونه‌های بی‌شمار این ناامنی مال و جان.

نشانه‌های ماهیت کوتاه‌مدت جامعه به‌معنایی که یاد کردیم در سراسر تاریخ دیرینۀ ایران، خواه دوران پیش از اسلام و خواه دوران اسلامی، یافت می‌شود. در این‌جا سه ویژگی عمدۀ این ماهیت را که رابطه‌ای نزدیک با هم دارند به‌گونه‌ای مختصر تحلیل می‌کنیم. - مشکل مشروعیت و جانشینی و قربانی‌شدن بسیاری از فرمانروایان، سایر اعضای خاندان سلطنتی و نیز وزرا و فرماندهان نظامی در پای این مشکل. - بی‌اعتبار بودن مال و جان - مشکلات انباشت و توسعه

اسمیت به این نتیجه رسید که هر پس‌اندازکننده‌ای دوست و هر اسراف‌کننده‌ای دشمن جامعه است

مالک ایرانی هیچ حقی بر مالکیت خود و هیچ امنیتی برای عایدات خود نداشت

توسعه نه‌تنها به اکتساب و نوآوری بلکه به به‌خصوص به انباشت و نگه‌داری نیز نیاز دارد، خواه ثروت باشد یا حق و امتیاز یا دانش و علم.

جامعۀ کوتاه‌مدت هم علت و هم معلول فقدان ساختار در تاریخ ایران بوده است.

در عرصۀ سیاست چیزی که بهار را از همگنانش متمایز می‌کرد اعتدال همیشگی، مخالفت آشکار با هرج‌ومرج و آشوب، پرهیز از غلیان احساسات در سیاست، خواه در حرکت‌های مردمی و خواه در عرصۀ قانون‌گذاری و اعتقاد به حکومتی مقتدر بود، مشروط به این‌که چنین حکومتی هماهنگ با اصول مشروطه عمل می‌کرد.