کتاب کوثر؛ چشمه جاری

آنجا که تو با هدف و محبوب خودت همراهی، دیگر رنج‌ها و عسرت‌ها ضیق نمی‌آورند و بن‌بست‌ها و عجزها یأس و ناامیدی نمی‌آفرینند، که تا توانایی بتاز؛ و آنجا که ناتوانی، او خریدار توست و تو را برمی‌دارد.

امام در نهج‌البلاغه می‌فرماید: «لا تَزِیدُنی کثْرَةُ الناسِ حَوْلی عِزَّةً وَ لا تَفَرُّقُهُمَ عَنّی وَحْشَةً وَلَوْ اَسْلَمَنِی النّاسُ جَمِیعاً لَمْ اَکنْ مُتَضَرِّعاً»؛ «اگر تمامی مردم با من و در کنار من باشند، در من عزتی نخواهد آمد و اگر همه از من جدا شوند، باعث وحشتی نخواهد بود.»

عقل و شهوت و غضب و تمامی نعمت‌ها و بلاها، نه خیر است و نه شر؛ خیر و شر اینها در نوع رابطه و شکل برخورد مشخص می‌شود.

منی که توانایی بالقوه و تولید و تکثیر خودم را می‌شناسم، دیگر چرا در تنهایی مأیوس شوم؟ و منی که انگیزه‌ها و عوامل پیروزی را پیش چشم دارم، چرا از زیادی جمعیت دشمن بترسم؟

کسی که در پیروزی، به غرور و تجاوز گرفتار می‌شود، شکست خورده؛ و کسی که در شکست، به ضعف‌های خود و قدرت‌های حریف فکر می‌کند و برنامه می‌ریزد، پیروز شده است.

نقطه‌ضعف‌ها جایگاه فتنه‌هاست و فتنه‌ها در این زمینه‌ها بارور و شکوفا می‌شوند.

دنیای روشن و تاریک، مهم نیست؛ مهم زاویهٔ دید و طرز برخورد تو است که اگر در نور هم به نور نگاه کنی، کور هستی و اگر در راه هم به راه مشغول بشوی، ماندگار شده‌ای؛ اما اگر در تاریکی و حیرت و سردرگمی سلمان باشی، می‌رسی

آنچه در پیروزی، شکست را شکل می‌دهد و آنچه از شکست، آموزگار پیروزی می‌سازد، همین موضع‌گیری مناسب و برخورد صحیح و کوثر الهی است.

موقعیت شکست می‌تواند آموزگار پیروزی باشد، نقطه‌ضعف‌ها را مشخص نماید و کسری‌ها را نشان دهد و انگیزهٔ مبارزه و نیروی درگیری را تأمین نماید؛ همان‌طور که می‌تواند تسلیم و خودفروشی و توجیه و تمجید را به‌دنبال بیاورد؛ تمجید از قدرت و یا مروت دشمن، و توجیه و تحلیل شکست را.

ند، بار دیگر سوره‌ها را به‌ص

این دنیا و این جایگاه با تمام داستان‌هایش، آنجا که هدف تو می‌شود و به آن نگاه می‌کنی، تو را کور می‌کندو آنجا که وسیله می‌شود و با آن نگاه می‌کنی، تو را بینا می‌کند؛ همچون خورشید که اگر با آن نگاه کنی، می‌بینی و اگر به آن نگاه کنی، کور می‌شوی.

"اَیَحْسَبُونَ اَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِینَ، نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُون"؛«آنها خیال می‌کنند که با امداد و امکانِ ثروت و فرزند، در خوبی و خیرات آنها شتاب می‌کنیم. اینها شعور نمی‌کنند و نمی‌فهمند.»

اِعطاء: بخشیدن، عطا کردن. «اَعْطَینا» با «آتَیْنا» تفاوت دارد. ایتاء، آوردن و در اختیار گذاشتن است. کوْثَر: مبالغه در کثرت. خیر کثیر، با نعمت کثیر تفاوت دارد. نَحْر: به‌معنای قربانی کردن، دست‌ها را هنگام تکبیر نماز بالا آوردن، معتدل و محکم و سرفراز ایستادن. شٰانِی‌ء: از شنئان و دشمنی، دشمن، کینه‌توز. اَبْتَر: ناقص، ناتمام، بریده، تنها.

پس از توجه به مفردات و به ترکیب، نوبت بررسی رابطه‌هاست. شروع سوره با این آهنگ محکم و این قاطعیت مهربان، چه تأثیری در قلب رسول و چه حالتی در دشمنان و چه توجهی در مستمعان خواهد داشت؟ اعطا و بخشیدن کوثر، چه ترتیبی و چه رابطه‌ای با صلوٰة، آن هم با این خطاب "صَلِّ لِرَبِّک"، و چه رابطه‌ای با نَحْر دارد؟ آن هم با این معانی گوناگون که در لغت

چشم به نعمت‌ها و شکوفه‌های زندگی دنیا ندوزد؛ که این بخشش‌ها به‌خاطر ارزش و قرب آنها نیست؛ که آزمایش و امتحان آنها را با خود دارد.

تحول نعمت‌ها و تحرک انسان و جایگزینی سریع فصل‌های دنیا، عارفان سالک را از غرور عطا و نعمت، و از یأس بلا و محرومیت، آزاد ساخته، که اینها در این دنیای بی‌آرام و با این دل پویا و بی‌قرار و این نعمت‌های چهارفصل و بی‌ثبات، تکیه‌گاه دیگر و دلدار دیگر و امن و ثبات دیگری گرفته‌اند.

مادام که تو در سطح دیگران و همراه حشرات‌الأرض باشی، حرف‌های تو را، احساس‌های تو را و آرزوهای تو را می‌فهمند؛ گرچه با تو درگیر شوند، ولی برای آنها آشنایی، بیگانه نیستی؛ که مثل همان‌ها و در همان سطح زندگی می‌کنی؛ اما همین که از سطح عادت‌ها و غریزه‌ها و جریان‌های طبیعی زندگی بالاتر آمدی، بیگانه می‌شوی، تنها می‌شوی. با شروع حرکت، با شروع تولد دوبارهٔ تو، تنهایی و بیگانگی هم شروع می‌شود. مادام که این تولد را نداشته باشی، انسان نیستی و همراه این تولد، دیگر آشنا نیستی، که بیگانهٔ تنهایی.

«آنها خیال می‌کنند که با امداد و امکانِ ثروت و فرزند، در خوبی و خیرات آنها شتاب می‌کنیم. اینها شعور نمی‌کنند و نمی‌فهمند.»

مفهوم کوثر، خیر کثیر و کثیر الخیر است. این مفهوم با نعمت زیاد و امکانات کثیر، تفاوت دارد. کوثر بهره‌برداری زیاد از امکانات کم را هم شامل می‌شود و همین نکته به ما می‌آموزد که راز تمامیت و استمرار، در موقعیت مناسب و امکانات زیاد و نعمت‌های گسترده نیست. وضعیت، برخورد صحیح و موضع‌گیری مناسب در هر موقعیتی، کوثر است و عامل استمرار و تمامیت و کمال. و با این توجه می‌یابیم که کوثر در نعمت‌ها نیست، بلکه در حالت‌ها و موضع‌گیری‌هاست.

کوثر و خیر کثیر را نباید در میان نعمت‌ها و نعمت‌داران جست‌وجو کنیم و نباید خیال کنیم آنها که امکانات را صاحب شده‌اند، استمرار و تمامیت را هم صاحب خواهند شد؛ چون دشمن تو، اگر تو به کوثر رسیده باشی و برخورد صحیح و متناسب را به‌دست آورده باشی، به‌صراحت قرآن، ابتر و ناتمام و شکست‌خورده و بریده است و حتی با آنچه که دارد و با نعمت‌هایی که به‌دست آورده، به نابودی می‌رسد؛ که در این آیه آمده است: "فَلا تُعْجِبُک اَمْوالُهُمْ وَ لا اَوْلادُهُم اِنَّما یُرِیدُ اللهُ لِیُعَذِّبَهُم بِها فِی الْحَیوٰةِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ اَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرون"؛ «موجودی و دارایی و امکانات اینها تو را به شگفتی نگیرد؛ که خدا می‌خواهد در حال و آیندهٔ زندگی دنیا، آنها را به عذاب و شکنجه بیفکند و در هنگام کفر جان‌هاشان را بگیرد.»

رسول (ص) صاحب نعمت و امکانات زیاد نبود و در آن آیات به او توجه می‌دهند که چشم به نعمت‌ها و شکوفه‌های زندگی دنیا ندوزد؛ که این بخشش‌ها به‌خاطر ارزش و قرب آنها نیست؛ که آزمایش و امتحان آنها را با خود دارد. پس این معنای از کثرت و مبالغه، نه با زندگی رسول سازگار است و نه با آیه‌های دیگر که نگاه رسول را از نعمت‌ها و شکوفه‌های دنیا برمی‌دارد.

چون کثیرالخیر به‌معنای کثیرالنعمة نیست. خیر کثیر با نعمت کثیر یکسان نیست. خیر، بهره‌برداری مناسب از نعمت است و درست از همین‌جا مفهوم کوثر، از آنچه در تفاسیر آمده، جدا می‌شود؛ که آنها به نعمت و یا مصداق‌های آن توجه داشته‌اند، درحالی‌که خیر با نعمت تفاوت دارد، که در آن آیه آمده بود: "اَیَحْسَبُونَ اَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِینَ، نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُون"؛«آنها خیال می‌کنند که با امداد و امکانِ ثروت و فرزند، در خوبی و خیرات آنها شتاب می‌کنیم. اینها شعور نمی‌کنند و نمی‌فهمند.»

ولی این بدان معنا نیست که هر نعمتی، خیر باشد. خیر نعمت هست، ولی هر نعمتی، خیر نیست. با این توضیح می‌توانیم به مفاهیم کوثر، عافیت و اِنعام نزدیک‌تر شویم و این سه مفهوم را از کثرت و نعمت و تندرستی و امکان جدا نماییم؛ چون با این تحلیل، کوثر و عافیت حالت هستند و انعام نتیجهٔ این دو حالت. کوثر، حالت بهره‌برداری زیاد است؛ و عافیت، حالت بهره‌برداری سالم و مناسب و درست؛ و انعام، احسان و پاداش و بخششی است که بر این بهره‌برداری زیاد و درست، می‌دهند.

نعمت همراه مسئولیت است و داده‌های حق، بار تو را سنگین می‌کند، دیگر مطلوب تو فقط ازدیاد نعمت‌ها نیست؛ که مطلوب تو، درست و سالم به مقصد رساندن است و بار مسئولیت را به سلامت بردن.

در یک مرحله، انسان به هر نعمتی چشم می‌دوزد و اگر بتواند، هر نعمتی را جمع می‌کند و با آن به افتخار و خودنمایی هم می‌پردازد؛ ولی در یک مرحله بالاتر که مسئولیت نعمت‌ها و بلندی عقبه‌ها و سنگینی گردنه‌ها را شناخته، به کار گرفتن و به مقصد رساندن و درست و سلامت بار را نهادن، این، مطلوب و حاجت و خواستهٔ او می‌شود.

رسول هم همین نکته را تعلیم می‌دهد که در شب قدر، عافیت را بخواهد، نه زیادتی نعمت را؛ چون نعمت زیادی که به‌سلامت به مقصد نرسیده باشد، باعث وبال و گرفتاری است و نقمت و عذاب و بلا و رنج را به‌دنبال دارد و انعام و احسانی را با خود نمی‌آورد.

رسول (ص) از بلوغ تا بعثت همراه بهترین امکانات و بهترین شرایط و بهترین موقعیت‌ها نبود؛ ولی موضع‌گیری مناسب و برخورد خوب، او را راهیاب و بی‌نیاز ساخته و او را در زبان‌ها و چشم‌ها و دل‌ها جای داده و اعتماد و امن را در همراهان او ریخته و او را محمد امین ساخته است.

انعام با نعمت تفاوت دارد. "صِرٰاطَ الَّذِینَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِم"، با «نَعَّمْتَهُم» و «اَعْطَیْتَهُم» تفاوت دارد. انعام و پاداش، به انبیا و شهدا و صدیقین تعلق دارد که از داده‌های حق، درست و کامل کار کشیده‌اند و بازدهی سالم و زیاد داشته‌اند.

دنیا جایگاهی است با رنجِ آغاز و با نیستی پایان؛

بی‌نیازی در آن، غرور و فتنه می‌آورد و نیازمندی، حزن و اندوه.