کتاب سواد سیاسی

بی‌سوادی سیاسی شهروندان عرصه را برای قدرت‌نمایی حاکمان بی‌تدبیر، نالایق، فاسد و پوپولیست فراهم می‌کند

به محض آن که صحبت از آزادی به میان می‌آید، باید پرسید: آزادی برای که؟ آزادی برای چه؟ و آزادی تا چه حدود؟ خودسری هر فرد برای ارضای تمایلات فردی خود، منتهی به هرج و مرج می‌شود و این حالت، وضعیتی را ایجاد می‌کند که در آن هرگونه آزادی از بین می‌رود

سیاست یک واقعیت غیرقابل انکار در زندگی همه انسان‌ها است، زیرا بشر همیشه با موضوعات سیاسی درگیر است و راه گریزی از آن ندارد.

قدرتی که از فیلتر قانون رد شده باشد اقتدار نام دارد. بنابراین می‌توان گفت اقتدار نوعی قدرت مشروع، قانونی و موردقبول تبعیت کنندگان است.

در دنیای جدید «سیاست» بخش جدایی‌ناپذیر از زندگی انسان است. حتی اگر ما با سیاست کاری نداشته باشیم این سیاست است که به همه جا سرک می‌کشد و با همه کار دارد.

جامعه باید رویکردهای غیر عقلانی، متعصبانه، خرافی و سنتی خود را حذف و به سمت ویژگی‌های جامعه مدرن مانند عقل‌گرایی، فردگرایی، علم‌گرایی و... حرکت کند. یک جامعه جهان‌سومی در صورتی می‌تواند پیشرفت کند که مجموعه‌ای از ارزش‌های جدید به سبک کشورهای پیشرفته غربی کسب کند؛ زیرا نهادها و ارزش‌های سنتی کشورهای جهان سوم با رشد اقتصادی و صنعتی مغایر است.

در جهان امروز، مهم‌ترین دارایی کشورها «شهروندان» هستند که به عنوان بازیگر اصلی در فرایند توسعه نقش ایفا می‌کنند. کشوری می‌تواند در مسیر پیشرفت و ترقی گام بردارد که دارای شهروندانی آگاه، فعال، وظیفه‌شناس، متعهد، باهوش و تحلیل‌گر باشد. بی‌سوادی سیاسی شهروندان عرصه را برای قدرت‌نمایی حاکمان بی‌تدبیر، نالایق، فاسد و پوپولیست فراهم می‌کند و در نقطه مقابل سواد سیاسی شهروندان، فضای سیاسی جامعه را در مسیر عقلانیت و شایسته‌سالاری هدایت خواهد کرد زیرا با این سواد مهارت مطالبه گری در حکومت شوندگان و مهارت پاسخگویی در حکومت‌کنندگان تقویت می‌شود.

مردم اقتدار را بر قدرت ترجیح می‌دهند زیرا پایه اقتدار زور نیست

مهم ترین ویژگی‌های فاشیسم عبارتند از: ۱. بی‌اعتمادی به عقل ۲. ترویج خرافات، عوام‌فریبی و مخالفت با علم ۳. تبعیت زندگی همه گروه‌ها از دولت ۴. برقراری نظام تک‌حزبی ۵. اعمال قدرت نامحدود و سرکوب مخالفان ۶. تعصب‌گرایی، نژادپرستی و ناسیونالیسم افراطی ۷. ضدیت با حقوق و نظام بین‌المللی ۸. تقدیس افراطی پیشوا و رهبر ۹. مخالفت با دموکراسی، لیبرالیسم و سوسیالیسم ۱۰. اعتقاد شدید به قهرمان پرستی

تفکیک قوا یعنی تقسیم قدرت حکومت بین سه قوه مقننه، مجریه و قضائیه. هدف اصلی تفکیک قوا، کنترل قدرت دولت است. با تقسیم قدرت بین سه قوه، ضمن حفظ تعادل، قدرت به وسیله خود قدرت مهار می‌شود.

دغدغه‌های مالی و اقتصادی، فرصت پرداختن به فرهنگ اجتماعی و فرهنگ سیاسی را نمی‌دهد

ایدئولوژی، نظری درباره جهان است که بر روی سیاست‌ها، قضاوت‌ها، رفتارها، تصمیم‌ها، تفسیرها و موضع‌گیری‌ها اثر می‌گذارد.

قدرتی که از فیلتر قانون رد شده باشد اقتدار نام دارد. بنابراین می‌توان گفت اقتدار نوعی قدرت مشروع، قانونی و موردقبول تبعیت کنندگان است. در اقتدار توجیه و استدلالی وجود دارد که آن را از شکل قدرت عریان و خام خارج می‌کند. مردم اقتدار را بر قدرت ترجیح می‌دهند زیرا پایه اقتدار زور نیست بلکه حق قانونی دولت است که معمولاً این حق را خود مردم به دولت واگذار کرده‌اند.

مشروعیت یعنی «قانونی بودن» و اعتقاد بر این که دولت موجود مناسب‌ترین نهاد برای اداره جامعه است و توسط مردم مورد پذیرش قرار گرفته است. بنابراین حکومت مشروع، حکومتی است که مردم آن را قبول داشته باشند.

ایدئولوژی‌ها مدعی تعیین مسیر خوشبختی برای جوامع هستند و در برابر تغییر مقاومت می‌کنند.

به محض آن که صحبت از آزادی به میان می‌آید، باید پرسید: آزادی برای که؟ آزادی برای چه؟ و آزادی تا چه حدود؟ خودسری هر فرد برای ارضای تمایلات فردی خود، منتهی به هرج و مرج می‌شود و این حالت، وضعیتی را ایجاد می‌کند که در آن هرگونه آزادی از بین می‌رود

شهروندی را مفهومی به هم پیوسته از حقوق و وظایف مدنی، سیاسی و اجتماعی می‌دانند که به مثابه نوعی عضویت اجتماعی به تمامی افراد جامعه اعطا شده است و فارغ از تعلقات طبقاتی، نژادی، قومی، مذهبی و اقتصادی همگان را یکسان و برابر فرض کرده و آنها را واجد حق برخورداری از تمامی امتیازات، منابع و مزایای حاصل از جامعه می‌داند و نهایتاً مسئول، مکلف و موظف به مشارکت در جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، محسوب می‌کند

قانون اساسی مجموعه قواعدی است که به معرفی حکومت‌کنندگان، اجزای تشکیل‌دهنده آن، وظایف و اختیاراتش و همچنین به حقوق و تکالیف حکومت شوندگان اشاره می‌کند. همین ویژگی‌ها، قانون اساسی را به مادر همه قوانین در یک کشور تبدیل می‌کند که تمام قوانین کشور باید مبتنی و هماهنگ با آن باشند.

حاکمیت یعنی حکومت در همه نواحی که مرزهای تعریف شده و دقیقی دارد از اقتدار برخوردار باشد (گیدنز، ۱۳۸۹:۶۰۸). همچنین حاکمیت یعنی قدرت برتر فرماندهی و یا امکان اعمال اراده‌ای مافوق اراده‌های دیگر (قاضی، ۱۳۸۹:۷۱).

تفکیک قوا یعنی تقسیم قدرت حکومت بین سه قوه مقننه، مجریه و قضائیه. هدف اصلی تفکیک قوا، کنترل قدرت دولت است. با تقسیم قدرت بین سه قوه، ضمن حفظ تعادل، قدرت به وسیله خود قدرت مهار می‌شود.

ایدئولوژی، نظری درباره جهان است که بر روی سیاست‌ها، قضاوت‌ها، رفتارها، تصمیم‌ها، تفسیرها و موضع‌گیری‌ها اثر می‌گذارد.

آزادی منفی: آزادی منفی مستلزم نبود دخالت است (برلین، ۱۳۶۸:۲۴۴). این مفهوم از آزادی یعنی نبودن مانع، همین که کسی جلوی انجام فعل از سوی فاعل را نگیرد او آزاد است

آزادی مثبت: آزادی مثبت یعنی فرد، صاحب اختیار خود باشد تا بر اساس اراده خود عمل کند. این مفهوم از آزادی یعنی آزاد بودن در انجام فعل خاصی و موفقیت در حصول هدف معین (راسخ: ۲۸۰) و یا دارا بودن قدرت یا توانایی برای انجام کاری.

در ساده‌ترین و معروف‌ترین تعریف، دموکراسی را حکومت مردم، به وسیله مردم و برای مردم می‌دانند. دموکراسی حکومت مردم است، زیرا قدرت و قانون آن از اراده مردم نشأت می‌گیرد و به دنبال به رسمیت شناختن آزادی و حقوق شهروندان است. در واقع دموکراسی یا «مردم‌سالاری» یک روش حکومتی است که در آن، مردم قدرت و حق انتخاب حاکمان خود را دارند.

پوپولیسم در اصطلاح رایج سیاسی به معنای «عوام‌فریبی» است. استفاده از احساسات مردم برای رسیدن به اهداف سیاسی با تأکید بر ظلمی که بر آنها شده است را می‌توان رفتار پوپولیستی نامید. پوپولیست‌ها همواره سعی دارند تا بر موج نارضایتی مردم سوار شده و خود را منجی معرفی کنند در حالی که راهکار مشخصی برای حل مشکلات ارائه نمی‌دهند. استفاده از ادبیات مردم‌پسند، اعلام حمایت از قشر ضعیف و مظلوم جامعه، تحریک کردن بخشی از مردم علیه گروهی دیگر، مقصر جلوه دادن نخبگان و مسئولین، دست گذاشتن بر روی دردهای مردم و برانگیختن حس نفرت مردم برای متحد کردن آنها از مهم‌ترین ویژگی‌های تفکر پوپولیستی است.

زندگی ما پیوند عمیقی با حکومت‌کنندگان، قوانین، سیاست‌گذاری‌ها، انتخابات، احزاب، گروه‌های فشار، افکار عمومی، رسانه‌ها، گروه‌های اپوزیسیون، سیاست خارجی، سازمان‌های بین‌المللی،‌ بازیگران نظام جهانی، دیپلماسی، جنگ، نظریات توسعه، ایدئولوژی‌ها و تمام مفاهیم دیگر علوم سیاسی دارد.

کشوری می‌تواند در مسیر پیشرفت و ترقی گام بردارد که دارای شهروندانی آگاه، فعال، وظیفه‌شناس، متعهد، باهوش و تحلیل‌گر باشد.

قدرتی که از فیلتر قانون رد شده باشد اقتدار نام دارد.

روشنفکران کسانی هستند که وضع موجود را به چالش می‌کشند و در مسیر ایجاد ارزش‌های جدید حرکت می‌کنند. آنها معمولاً بر آزادی و برابری تأکید می‌کنند و از شرایط جامعه خود ناراضی هستند. روشنفکر، فردی نوگرا و تحول‌خواه است که با توان علمی و فکری خود به دنبال عبور جامعه از شرایط فعلی است.

قدرت یعنی توانایی مدیریت دیگران تا عملی را که از آنها خواسته شده است انجام دهند (تحمیل اراده بر دیگران).