کتاب رهایی از افکار وسواسی

افکار یکسان است، امّا واکنش به افکار فرق دارد

رفتاردرمانی‌شناختی، اصلاحی است که برای مدل جدید درمان اختلال وسواسی ـاجباری استفاده می‌شود. این درمان براساس تلاش‌های استانلی راکمن (۱۹۹۷) و پل سالکووس‌کیس (۱۹۹۶) طراحی شده است. مدل رفتاردرمانی‌شناختی بر این فرض استوار است که به دلیل ارزیابی‌های نادرست و مشکل‌ساز افراد از افکار ناخواسته مزاحم و همچنین تلاش‌های ناکارآمد برای کنترل این افکار، وسواس‌ها و اجبارها شکل می‌گیرند و تداوم پیدا می‌کنند.

به عبارت دیگر، افکار وسواسی زمانی دردساز می‌شوند که ارزیابی‌های غلطی (شناختواره‌ها) از آنها به عمل می‌آید و تلاش‌های نامؤثری برای کنترل افکار و پریشانی ناشی از افکار به‌کار گرفته می‌شود.

غفلت و کوتاهی در توجّه به وسواس‌ها به معنای احساس خطر شدید و بی‌عقلی محض است. به محض خطور وسواس‌ها، سیستم توجّه به‌گونه‌ای است که بخش اعظمی از منابع خود را به وسواس‌ها اختصاص می‌دهد. یکی از دلایل تداوم وسواس‌ها نیز همین پدیده است. یکی از اهداف کتاب حاضر کمک به شما است تا تشخیص بدهید که وسواس‌ها، پدیده‌های ذهنی بی‌خطری هستند که نیازی به توجّه ندارند.

برخی از وسواس‌های مذهبی (مثل "فکر گناه همان شیطان است") ممکن است چنان آشفته‌ساز باشند که افراد وسواسی به زبان آوردن این افکار را نوعی گناه و خطا تلقی کنند. اگر محتوای وسواس‌های خود را با کسی در میان نگذارید در استفاده از تکنیک‌های این کتاب مشکل پیدا خواهید کرد. به‌تدریج باید این باور در ذهن شما شکل بگیرد که خطور این افکار یا شک و تردیدها، طبیعی است. هرچقدر این افکار را پنهان کنید به احتمال زیاد نمی‌توانید به اطّلاعات مهمّی درباره وسواس‌ها دست پیدا کنید و از این باور محروم می‌شوید که همه آدم‌ها این افکار را دارند.

عقاید بیش بها داده شده، دوّمین مانع جدّی در راه درمان به‌شمار می‌روند. اگر سخت اعتقاد داشته باشید که ارزیابی‌تان از وسواس‌ها کاملا درست و تزلزل‌ناپذیر هستند و به ارزیابی خودتان شک نکنید، پس در ذهن شما عقاید بیش بها داده شده جا خوش کرده‌اند. (قطعآ افرادی که افکار خشونت‌آمیز، گناه‌آلود و هرزه به ذهن‌شان خطور می‌کند بدون شک قلبآ آدم‌هایی خشونت‌طلب، هرزه و پست‌فطرت هستند). اگر شما واقعآ اعتقاد داشته باشید که خطور یک فکر خواسته (مثل "برانگیختگی جنسی در قبال هم‌جنس به معنای همجنس‌گرایی است")، علامتی از گناه کفرآمیز در برابر خداوند متعال است، اصلا به خودتان اجازه نمی‌دهید این فکر در ذهن‌تان جولان بدهد.

دانیل متاهل بود. علاوه بر این، دانیل مذهبی و پایبند به اصول اخلاقی بود. مدام افکار جنسی به ذهن دانیل خطور می‌کرد و واقعآ به ستوه آمده بود. او فکر می‌کرد خطور افکار مربوط به داشتن به رابطه جنسی با همکارانش در حکم عمل گناه‌آمیز است. دانیل برای جلوگیری از ورود چنین افکاری به ذهنش به شگردهای مختلفی متوسل شده بود. به‌عنوان مثال، به افراد یا مکان‌هایی که این افکار را به ذهنش متبادر می‌کردند، نزدیک نمی‌شد. سعی می‌کرد با ذکر و دعا چنین افکاری را بی‌اثر سازد.

دانیل فکر می‌کرد که باید همسرش را از مشکل خویش آگاه کند و از وی طلب بخشش نماید. او قصد داشت با این کار از همسرش اطمینان بخواهد. دانیل چندین سال درگیر جنگ و کشمکش بر سر کنترل افکار جنسی ناخواسته و مزاحم بود. به تدریج شک کرده بود که توانمندی‌های ذهنی‌اش ضعیف شده‌اند که از پس کنترل این افکار برنمی‌آید. دانیل نیز همانند بسیاری از افراد مبتلا به اختلال وسواسی ـ اجباری، فکر می‌کرد که بیشتر افراد سالم، بهتر از او می‌توانند افکار و تکانه‌های ناخواسته را کنترل کند. درمجموع، بیشتر افراد به دلیل افکار، تصاویر یا تکانه‌های تکراری، آشفته نمی‌شوند.

اگر یادتان باشد قبلا اشاره کردیم که مردم در طول ساعات بیداری یک شبانه‌روز بالغ بر ۴۰۰۰ فکر به ذهن‌شان خطور می‌کند. چطور می‌توانیم با چنین حجم زیادی از فعّالیت ذهنی مقابله کنیم؟ پاسخ این سؤال را باید در فرآیندهای توجّهی جستجو کرد. در ذهن همه ما یک فیلتر توجّهی وجود دارد که به ما دستور می‌دهد که کدام یک از اطّلاعات (هم درونی و هم بیرونی) را در معرض توجّه قرار دهیم و کدام اطّلاعات را نادیده بگیریم. به‌عنوان مثال، اگر ماشین شما روی خط راه‌آهن گیر بیفتد و قطار به سرعت در ‌حال نزدیک شدن به شما باشد، توجّه شما بلافاصله به حفظ جان‌تان متمرکز می‌شود. مثلا باز کردن کمربند ایمنی، باز کردن درب ماشین و فرار در اولویت فرآیندهای توجّهی شما قرار می‌گیرند. در چنین موقعیتی احتمالش خیلی کم است که توجّه شما به سمت آهنگ رادیو جلب شود

"آزمایش خرس سفید" دانیل وگنر (b۱۹۹۴)، استاد دانشگاه هاروارد، برای سنجش توانایی ما در کنترل افکار ناخواسته، آزمایشی طراحی کرد که به نام "آزمون خرس سفید" معروف است. مارک فریستون برای به‌کارگیری آزمون خرس سفید در افراد مبتلا به اختلال وسواسی ـ اجباری (فریستون و لاداسر، ۱۹۹۹) دست به تغییراتی در آن زد. تناقض کنترل ذهنی به این معناست که هرچه تلاش افراد برای کنترل یک فکر بیشتر شود، سماجت آن فکر برای خطور به ذهن بیشتر می‌شود. قبل از اینکه به نتایج پژوهش‌ها درباره آزمون خرس سفید بپردازیم خودتان دست به کار شوید و توانایی‌تان را در کنترل افکار آزمون کنید:

اتاق ساکتی پیدا کنید. جایی که بتوانید بدون هیچ‌گونه مزاحمتی چند دقیقه‌ای راحت بنشیند. چشمان‌تان را ببندید. به دفتر یادداشت، قلم و ساعت وقت نگه‌دار نیاز دارید. ۲. چشمان خود را ببندید و به مدّت دو دقیقه به خرس سفید فکر کنید. ۳. ساعت را طوری تنظیم کنید که سر دو دقیقه زنگ بزند. ۴. باید تمام تلاش خود را به کار بگیرید که ذهن‌تان به خرس سفید معطوف شود. اگر ذهن‌تان به موضوع دیگری توجّه کرد با قلم روی دفتر خود علامت بگذارید و باز هم توجّه خود را به خرس سفید معطوف کنید. ۵. بعد از دو دقیقه آزمایش را متوقف کنید و علامت‌ها را بشمارید. چند بار ذهن‌تان از فکر کردن به خرس سفید منحرف شد؟

‌چشم‌اندازی جدید آیا واقعآ رسیدن به این اهداف، امکان‌پذیر است؟ آیا دست‌یابی به این مدینه فاضله، پیامد منفی به همراه خواهد داشت؟ تمرین‌های زیر را انجام دهید تا کمال‌گرایی اخلاقی را به محک آزمون بگذارید و روش دیگری برگزینید تا آشفتگی و رنج کمتری تجربه کنید.

شیوع وسواس‌های فکری به این ترتیب است: پرخاشگری (۳۱%) جنسی (۲۴%) کفرگویی مذهبی (۱۰%)

پژوهش صالحی و همکاران (۱۳۸۳) نیز حاکی از آن است که شیوع وسواس‌ها به‌ترتیب عبارت‌اند از: پرخاشگری (۹۰%) آلودگی (۹۰%) جنسی (۳۱%) مذهبی (۴۶%) تقارن (۶۰%)

نتایح پژوهش اندوز (۱۳۸۵) نیز نشان داد که درمان فراشناختی می‌تواند راهبردهای کنترل فکر فرد مبتلا به وسواس فکری (نوع مذهبی) را تغییر دهد.

این کتاب بی‌نظیر، در زمینه شیوه برخورد با افکار ناخواسته، بهترین و کامل‌ترین روش را در این زمینه برای شما فراهم کرده است. من تا به حال کتابی به این جامعیت ندیده بودم. اگر افکار مذهبی باعث آشفتگی شما شده‌اند و نمی‌توانید از شرّ تکانه‌های جنسی یا پرخاشگری (یا هر نوع فکر آشفته‌سازی دیگری) که ناخواسته و غیرمنطقی هستند، خلاص شوید، این کتاب برای شما نوشته شده است." ـ مارتین آنتونی، رئیس گروه پژوهشی و درمانی اضطراب در بخش مراقبت از سلامتی جوزف، استاد گروه روان‌پزشکی و علم عصبْپایه رفتاری در دانشگاه، مک‌مستر (هم در همیلتون و هم در اونتاریو) "کتاب رهایی از افکار وسواسی، راهبردهایی اثربخش و کاربردی در اختیار شما قرار می‌دهد

تمرین‌های کتاب بر حول سه محتوای جدّی وسواس‌ها متمرکز شده‌اند: وسواس کفرگویی، وسواس پرخاشگری و وسواس جنسی

تقریبآ ۲۰ تا ۲۵ درصد از افراد مبتلا به اختلال وسواسی ـ اجباری، از "اندیشناکی وسواس‌گونه" رنج می‌برند.

سوفیای ۲۴ ساله یک پسر ۴ ساله داشت. او مادری بامحبت و پرتلاش بود که دوست داشت هر کاری از دستش برمی‌آمد برای پسرش انجام بدهد. امّا روزی بلافاصله بعد از اینکه به خانه رسید چنین شک و تردیدهایی به ذهنش خطور کردند: آیا ممکن است از نظر جنسی به بچه‌ام سوءنظر داشته باشم؟ این فکر دست از سر سوفیا برنمی‌داشت و به هنگام عوض کردن لباس بچه یا استحمام او، این فکر به ذهنش خطور می‌کرد. اگر احساس می‌کرد از لحاظ جنسی تحریک شده است، بسیار متعجب می‌شد. این افکار شک‌آلود چنان عرصه را بر سوفیا تنگ کردند که لباس بچه را عوض نمی‌کرد، او را به حمام نمی‌برد و این مسئولیت‌ها را به همسر و دوستانش سپرد. زندگی او در اضطراب و ترس شدید می‌گذشت.

تنها یک آرزو داشت که در زندگی پیرو مسیح باشد. امّا ۲۴ سال بود که آب خوش از گلوی رابرت پایین نرفته بود زیرا در حین خواندن انجیل، نماز یا گوش دادن به موعظه‌های مذهبی، افکار کفرآمیز و حاکی از بی‌حرمتی به مقدسات، امان او را بریده بودند. او از افراد مذهبی برای خلاص شدن از شرّ این افکار کمک خواسته بود. حتّی در یک جلسه دعانویسی شرکت کرده بود زیرا فکر می‌کرد این افکار از طرف شیطان به ذهن او وارد می‌شوند و بدتر اینکه تحت سیطره شیطان قرار گرفته است. شدّت این افکار و تصاویر کفرگویی چنان بالا بود که اصلا امیدی به بهبودی نداشت. او فکر می‌کرد به‌خاطر گناهانی که مرتکب شده است از سوی خداوند مجازات می‌شود و جایگاه ابدی‌اش در جهنم است.

وسواس‌ها می‌توانند به سه شکل به ذهن خطور کنند: - کلمات حاکی از شک‌ها و تردیدها ("چی می‌شود اگر ...؟ اگر این کار را انجام داده باشم چی ...؟ اگر این‌گونه بودم چی ...؟"). - تصاویر ذهنی (مثل خطور یک عکس یا تصویر ناگهانی در ذهن). - تکانه‌ها (یا میل ناگهانی برای انجام کاری).

منظور ما از وسواس، افکار تکراری ناخواسته و ناخوشایندی هستند که برخلاف میل شما به ذهن‌تان وارد می‌شوند و موضوع این افکار نیز ناخوشایند و زجرآور است. افکار وسواسی وقتی شدّت پیدا می‌کنند که در طول شبانه‌روز بیشتر از یک ساعت با این افکار درگیری ذهنی داشته باشید یا اینکه یک ساعت یا بیشتر درگیر اجبارها و خنثی‌سازی بشوید. در این صورت شما به اختلال وسواسی ـ اجباری مبتلا هستید.

وسواسی‌های خشونت‌آمیز در این مقوله‌ها قرار می‌گیرند: - تصاویری از انجام کارهای پست و خجالت‌آور درباره عزیزان و نزدیکان (پرت کردن نوزادان از بالکن، چاقو زدن به نوه خودتان). - تمایل به آسیب زدن به فرد محبوب (تمایل به هُل دادن فرد محبوب از روی پل، میل به چاقو زدن به فرد محبوب). - شک و تردید درباره آسیب غیرعمد به کسی (آیا ممکن است در حین رانندگی به کسی آسیب زده‌ام و متوجّه نشده‌ام؟ آیا قابلمه را قبل از پختن غذا درست شستم؟)

‌وسواس‌های مذهبی در این مقوله‌ها قرار می‌گیرند: - افکار و تصاویر توهین به مقدسات و یا ناراحت کردن خداوند (تصویر ارتکاب یک شخصیت مذهبی به انجام یک عمل کفرآمیز و گناه‌آلود، خطور افکاری مثل "من به جهنم می‌روم" یا "خدا رحمت خود را از من دریغ کرده است"). - تکانه‌ها (میل به فحاشی به خداوند، تمایل به کفرگویی در طی مراسم مذهبی یا در حال نماز). - شک و تردیدهای کلّی ("آیا تمایلات خودم را بر دستورات خدا ترجیح می‌دهم؟" "آیا مرتکب گناهی شده‌ام که کفاره آن را نداده باشم؟" "آیا خداوند می‌خواهد مرا امتحان کند؟" "شاید عزیزانم به‌خاطر کارهای من، هدف عذاب خدا قرار بگیرند؟" "آیا با خضوع و خشوع قلبی نماز خواندم؟")

‌نمونه‌هایی از اجبارها و خنثی‌سازی وسواس‌های نفرت‌آمیز افراد اغلب به اجبارها یا راهبردهای خنثی‌ساز ختم می‌شوند: - با اندیشیدن به افکار مثبت و خوب، مُهر ابطالی بر افکار بد می‌زند یا آنها را خنثی می‌کند (به‌عنوان مثال "در واکنش به یک فکر، تمایل یا تصویر پرخاشگرانه، تصویر فرد محبوب را در وضعیتی شاد و ایمن در ذهنش نگه می‌دارد"). - برای جلوگیری از آسیب احتمالی ناشی از فکر، درگیر آیین‌مندی‌هایی می‌شود (مثل "شستن دست‌ها، تکرار یک عمل به دفعات خاص، تکرار دقیق یک عبارت از کتاب مقدس یا متون مذهبی و شمردن تا یک عدد خوش‌اقبال و خوش یمن").

یکی از اعمال اجباری شایع در واکنش به وسواس‌های نفرت‌آمیز، وارسی است (آبراموویتز و همکاران، ۲۰۰۳). وارسی به شکل‌های مختلفی بروز پیدا می‌کند مثل: - وارسی آسیب احتمالی شما به دیگران، وارسی بخشیده شدن شما، وارسی عدم پیامدهای فاجعه‌بار کار شما (مرتب با مشاور مذهبی یا مرجع تقلید خود تماس می‌گیرید و از او کسب اطمینان می‌کنید، گزارش اعمال خود را به پلیس می‌دهید تا اعمال مجرمانه خود را پیدا کنید).

وارسی عدم احتمال آسیب به خودتان (دایم گزارش‌های صفحه حوادث روزنامه را مطالعه می‌کنید تا از تصادف‌هایی که مقصر بوده‌اید و فرار کرده‌اید، اطلاع پیدا کنید، بدن خود را به دقت وارسی می‌کنید تا مطمئن شوید دچار تحریک جنسی نشده‌اید، دایم محل قرار گرفتن چاقوها را در آشپزخانه وارسی می‌کنید، تمام کارهای خود را مرور می‌کنید تا خاطرجمع شوید که گناهی مرتکب نشده‌اید). ‌- اطمینان‌طلبی از دیگران به‌خاطر عدم ارتکاب آسیب (دایم از بچه‌ها سؤال می‌کنید که حالشان خوب است، از دوستتان درباره همجنس‌گرایی و انحراف جنسی خودتان سؤال می‌کنید، دایم با مشاور مذهبی یا مرجع تقلید خود تماس می‌گیرید و از او کسب اطمینان می‌کنید).

دلیل‌تراشی یا خوداطمینان‌بخشی (بررسی تصاویر جنسی مربوط به هم‌جنس‌گرایی در اینترنت و تلاش برای مقایسه میزان تحریک‌کنندگی تصاویر با تصاویر جنسی غیرهم‌جنس‌گرا، جستجوی کتاب‌های مذهبی برای تعیین میزان گناه‌آمیز بودن فکر یا عمل خاص، مقایسه ویژگی‌های افراد بچه‌باز با خصوصیات شخصی خودتان، خواندن دعاهای مذهبی برای رستگاری یافتن، تکرار دعای توبه یا ذکر خاصی برای از بین بردن آثار افکار گناه‌آلود). اغلب، هدف اطمینان‌طلبی دست‌یابی به اطمینان کامل (۱۰۰ درصد) از صحت وسواس‌هاست. برخی از افراد گزارش می‌کنند که اگر مطمئن شوند که فکر وسواسی صحت دارد، احساس آرامش پیدا می‌کنند زیرا می‌دانند که به‌طور قطع چه کاری باید انجام دهند.

۱. پاسخ قصدمندانه، تکراری و افراطی باشد: پاسخ‌های اجباری و رفتارهای خنثی‌ساز، اعمالی قصدمندانه و تکراری تلقی می‌شوند. اگرچه این پاسخ‌ها می‌توانند حالت خودْآیند یا عادت‌گونه پیدا کنند، امّا اغلب اوقات عمدآ به کار گرفته می‌شوند (برخلاف وسواس‌ها که فرد عمدآ آنها را به‌خاطر نمی‌آورد). این اعمال از نظر تکرار نیز دچار افراط می‌شوند. شما معمولا یک بار به دنبال کسب اطمینان خاطر نمی‌روید یا یک بار ذکر نمی‌گویید، بلکه بارها و بارها در طول شبانه روز به این رفتارها متوسل می‌شوید.

احساس می‌کنید کنترلی بر پاسخ‌ها ندارید: افراد مبتلا به اختلال وسواسی ـ اجباری کاملا مطیع آیین‌مندی‌های اجبارگونه یا اعمال خنثی‌ساز هستند، انگار هیچ کنترلی بر این اعمال ندارند. این افراد احساس می‌کنند که انجام اجبارها یا آیین‌های خنثی‌ساز باعث کنترل وسواس‌ها می‌شوند. برخی از افراد چنان ساعت‌ها درگیر اعمال اجبارگونه و خنثی‌ساز می‌شوند که وقتی برای انجام سایر کارهای مهم زندگی‌شان نمی‌یابند.