کتاب ملکم خان

گذار از جامعهٔ سنتی به جامعهٔ متجدد با گذر از روی پلی بر روی مغاکی بسیار مخاطره‌آمیز امکان‌پذیر می‌شد؛ پلی که از پیش ساخته نشده بود و، به گفتهٔ مانس اشپربر، در هر گامی که روشنفکران برداشته و بر مغاک می‌گذاشتند زیر پای آنان ساخته می‌شد.

«سعادت و فیروزی نوع بشر وقتی رو خواهد کرد که عقل انسانی کلیتا"، خواه در آسیا، خواه در یوروپا از حبس ابدی خلاص شود و در امورات و خیالات تنها عقل بشری سند و حجّت گردد و حاکم مطلق باشد نه نقل.»

توده مردم در تاریکی ایران ( روزگار)می‌گذرانند، زیرا راهی برای رهایی از آن تاریکی نمی‌یابند. هرچندگاه یکبار جنبشی کورکورانه میان مردم پیدا می‌شود و یکی خود را "مهدی" می‌خواند. از راه نجات و رستگاری صحبت می‌شود، اما آن گفته‌ها به اصلاحی نمی‌انجامد. ما نه ایدآل‌هایمان را یک‌جا متمرکز می‌کنیم و نه آنها را متشکل می‌گردانیم و نه در زیر لوای مشروطیت و قانون برمی‌خیزیم. هر جنبشی به آشفتگی و خونریزی می‌انجامد و همین که طوفان گذشت، آب‌ها از آسیا می‌افتد و باز نه ایمنی جان و مال است و نه عدالت و آزادی.

غفلت و خودپرستی شما دولت ایران را منهدم خواهد ساخت. خطرات اطراف ما را ملاحظه نمایید و رحم کنید بر بیست کرور خلق ایران. نتایج اعمال خود را بشکافید و رحم کنید بر اولاد خود. چه کارهای بزرگ در مقابل دارید و عمر دولت را در چه بازیچه‌های پست تمام می‌نمایید؟ ملکم‌خان، رسالهٔ دفتر قانون

تولد روشنفکر در جامعهٔ غیرغربی، در اصل، حاصل مواجههٔ فرهنگ و تمدن نوین غرب با آن جوامع بود.