کتاب پسران فریدون

اظهارِ عَجز نزدِ ستمگر زِ ابلهی است اشکِ کباب باعثِ طُغیانِ آتش است!

بزرگ کسی است که مقامِ کسی را کوچک نداند، این‌چنین کسی بزرگ است.

چو فرزند باشد به آیین و فَر گرامی به دل بَر، چه ماده، چه نَر

فریدون به پسرِ کوچک گفت: کسی که زور، دلیری و دانایی دارد، هم مردِ رَزم است، هم مردِ اندیشه. گویی بینِ خاک و آتش، هشیارانه راهِ میانه (اعتدال) را انتخاب کند.

به نظرِ فردوسی: نبردِ روشنی و تاریکی از روزگار اساطیری تا پایانِ تاریخِ زندگانیِ بشر ادامه دارد، در این میان، انتخابِ راه با آدمیان است، چون انسان تنها مخلوقی است که از نعمتِ خِرَد، نیروی اراده و قدرتِ انتخاب برخوردار است، پس می‌تواند خوی مَزدایی یا اهریمنی برگزیند. اهورامَزدا جهان را با دانایی، نور و زیبایی آفرید. از روزِ نخست، ستیزِ نادانی، سیاهی و زشتی با نور و روشنایی آغاز شد. نیکی و خوبی ابزارِ خوبان و بدی وسیلهٔ آدم‌های اهریمن‌خو شد. این نبرد تا پایانِ تاریخ ادامه خواهد یافت، زیرا بنیادِ جهان بر پایه نبردِ خیر و شر است، اما باقیِ عمر هرکس، پس از این سرای سپنج، در عالمِ گنج است، جایی که کاشته‌ها درو می‌شود.

به‌جز رأی و دانش چه اندر خورَد پسر را که چون آن پدر پَروَرَد

چون سیاهی حاکم شود، آنان که جایگاه بزرگی دارند نیز خیره‌سری و خشم پیشه می‌کنند.

جهان چون شما دید و بیند بسی نخواهد شدن رام با هرکسی

اظهارِ عَجز نزدِ ستمگر زِ ابلهی است اشکِ کباب باعثِ طُغیانِ آتش است! یعنی فروتنی و مهربانی بیش از اندازه جلوی ستمگر نشانهٔ نادانی است، این فروتنی مانندِ چربیِ کباب است که بر روی زغال بریزد و آتش را گُران کند.

سپرِ دفاعیِ ایرج در برابرِ رشک (حسد) و نفرتِ برادران مهرورزی بود. شاعر می‌آموزد: مهربانی‌کردن سپری دفاعی در برابرِ حسد است، اما باید سنجیده باشد که با چه کسی، تا چه اندازه مهربان بود، زیرا مهربانیِ بی‌دلیل و بی‌اندازه در برابرِ فردِ حسود، مانندِ سودِ سوزآور است که فردِ مهربان را خواهد سوزاند! ایرج پیرو آیینِ مهری و نگرانِ پدر و آیندهٔ ایران است، اما باید می‌دانست کینهٔ برادرانِ او از جنسِ اهریمنی است.

به نظرِ فردوسی: نبردِ روشنی و تاریکی از روزگار اساطیری تا پایانِ تاریخِ زندگانیِ بشر ادامه دارد، در این میان، انتخابِ راه با آدمیان است، چون انسان تنها مخلوقی است که از نعمتِ خِرَد، نیروی اراده و قدرتِ انتخاب برخوردار است، پس می‌تواند خوی مَزدایی یا اهریمنی برگزیند.

باقیِ عمر هرکس، پس از این سرای سپنج، در عالمِ گنج است، جایی که کاشته‌ها درو می‌شود.

به تعبیرِ شیرینِ حافظِ شیرازی: انگار آدمیزاد چون کبوتری است و در گوشِ او پیوسته زمزمه می‌شود که نگرانِ شکارِ شاهینِ سرنوشت باشد. گاه نیز گویی قرار است که شاهینِ تیزچنگِ رنج و اندوه، شکارچیِ روزگارِ خوشِ آدمیان باشد.

به نیکی بِبَست او همه دستِ بَد چنان کَز ره شهریاران سِزَد بیاراست گیتی به‌سانِ بهشت به جای گیا سَرو و گُلبُن بِکِشت

روزِ مِهر یا جشنِ مهرگان یادگارِ فریدون است.

کسی که ادعای دلاوری دارد، ولی درست ارزیابی نمی‌کند با چه کسی مبارزه کند، دیوانه است تا دلاور! دلاور که نندیشد از پیل و شیر تو دیوانه خوانش نخوانش دلیر

به نیکی بِبَست او همه دستِ بَد چنان کَز ره شهریاران سِزَد بیاراست گیتی به‌سانِ بهشت به جای گیا سَرو و گُلبُن بِکِشت

اظهارِ عَجز نزدِ ستمگر زِ ابلهی است اشکِ کباب باعثِ طُغیانِ آتش است!

زمانه بی‌اندوه گشت از بدی گرفتند هریک رهِ ایزدی دل از داوری‌ها بپرداختند به آیین، یکی جشنِ نو ساختند

آرامشی که انسان‌های خوب، از گفتار، کردار و پندارِ نیک برای خود می‌سازند، همان بهشتی است که هرکس می‌تواند در دنیای مادی نیز برای خود بسازد، کاری که البته آسان نیست، ولی دور از دسترس نیست... اما تنها با گفتن برآورده نمی‌شود

اگر در هنگامِ چاشت، جامی برنداری، غروب هنگام، شام تو نوشِ جان خواهد شد! تو گر چاشت را دست یازی به جام وگرنه خورند ای پسر بر تو شام!

فروتنی و مهربانی بیش از اندازه جلوی ستمگر نشانهٔ نادانی است، این فروتنی مانندِ چربیِ کباب است که بر روی زغال بریزد و آتش را گُران کند.

ایرج به قلبِ لشکریانِ سلم نفوذ کرد، فریدون نیز در دورانِ خود چنین کرد، اما ضحاک خواست آن را در مَحضری با امضای بزرگان به دست بیاورد، اما آن رفراندومِ تحمیلی به کارِ او نیامد.

آرامشی که انسان‌های خوب، از گفتار، کردار و پندارِ نیک برای خود می‌سازند، همان بهشتی است که هرکس می‌تواند در دنیای مادی نیز برای خود بسازد، کاری که البته آسان نیست، ولی دور از دسترس نیست... اما تنها با گفتن برآورده نمی‌شود

میازار موری که دانه‌کِش است که جان دارد و جانِ شیرین خوش است ایرج گفت: خداوند حتی به مورچهٔ دانه‌کش جان بخشیده، جانی که خدا داده، برای این مخلوقِ کوچک نیز شیرین است، هیچ زورمندی نباید مورچهٔ ناتوان را زیرِ پا لِه کند.

نمایندهٔ شب به روزِ سفید گشایندهٔ گنج و بیم و امید همه رنج‌ها گشته آسان از اوی بدو روشنی اندر آورده روی نخواهم هَمی خویشتن را کُلاه نه آکنده گنج و نه تخت و نه گاه سه فرزند را خواهم آرام و ناز از آن پس که بُردیم رنجِ دراز

چنین داد پاسخ که ای شهریار نگه کن برین گردشِ روزگار که چون باد بر ما هَمی بُگذَرَد خردمند مَردم چرا غم خورَد؟

مرا پیش‌تر قیرگون بود موی چو سَرو سهی قد و چون ماه روی سِپهری که پُشتِ مرا کرد کوز نشد پُشت و گَردان بجای است نوز شما را چَمانَد همان روزگار نماند چَماننده هم پایدار

اهورامَزدا جهان را با دانایی، نور و زیبایی آفرید. از روزِ نخست، ستیزِ نادانی، سیاهی و زشتی با نور و روشنایی آغاز شد. نیکی و خوبی ابزارِ خوبان و بدی وسیلهٔ آدم‌های اهریمن‌خو شد. این نبرد تا پایانِ تاریخ ادامه خواهد یافت، زیرا بنیادِ جهان بر پایه نبردِ خیر و شر است،

زمانه بی‌اندوه گشت از بدی ‫گرفتند هریک رهِ ایزدی ‫دل از داوری‌ها بپرداختند ‫به آیین، یکی جشنِ نو ساختند