بریده‌هایی از کتاب وحدت متعالی ادیان

هر دو فاصله‌ای بسیار با دسته سوم دارند، به‌نوعی در عرض هم قرار می‌گیرند. دسته سوم کسانی هستند که خداوند را در رابطه‌ای دوستانه و صمیمانه و از سر قدردانی به خاطر نعمت‌های مادی و مهم‌تر از آن معنوی می‌پرستند. خدا را از سر شور و شوق می‌پرستند چون او را یگانه شایسته پرستش می‌یابند. اینان بدون اینکه حتّی حساب بهشت و دوزخ در کارشان باشد، در نیکی‌ها بر دیگران سبقت می‌گیرند و هرگز عبادات و کارهای نیک بسیار خود را نمی‌بینند و از خود راضی نمی‌شوند. این افراد برخلاف دو دسته اول هرگز حساب اعمال نیک خود را نگه نمی‌دارند چون همواره آن را با لطف بی‌کران خداوند مقایسه می‌کنند و بنابراین با اینکه بیش‌تر از دیگران نیکی می‌کنند شرمنده‌تر، و از اعمال خود ناراضی‌ترند. قرآن این دسته را با نام سابقون می‌خواند

دیدگاه چهارم که کم‌تر شناخته شده و با دیدگاه عرفای بزرگی همچون مولوی منطبق‌تر است، «وحدت متعالی ادیان» نام دارد و بیان می‌کند که همه ادیان به طور یکسان و کامل، نجات و حقیقت را در خود دارند و برای رستگاری و درک حقیقت نیازی به تغییر دین نیست. در این دیدگاه که مهم‌ترین شارح آن فریتهیوف شوئون است هر دین تجلّی‌ای نسبی برای امر مطلق است و تجلّیات، علی‌رغم تعارضات ظاهری در باطن یکسان‌اند.