کتاب پوست در برابر پوست

راسکولنیکف در خلال قدم زدن در سطح شهر افکار متعددی را در ذهنش مرور می‌کند و از ابژه‌هایی الهام می‌گیرد که در این مسیر ملاحظه می‌کند. بازتاب مستقیم شهر را در افکار او می‌توان در سراسر رمان ملاحظه کرد. (ibid, ۵۲) قدم زدن در شهر مدام افکار جدیدی را برای وی تداعی می‌کند و باعث می‌شود که او از تصویری به تصویر دیگر رو کند. این پرسه زدن‌ها و استراق سمع گفته‌های دیگران او را به قتل سوق می‌دهد. شنیدن گفت‌وگوی لیزاوتا در خیابان و اطمینان از تنها بودن پیرزن نزول‌خوار (۱:۵) و تأثیر گفت‌وگوی دانشجو در میخانه (۱:۶) نمونه‌هایی از بازتاب پرسه زدن در تصمیم اوست.

راسکولنیکف پس از نگریستن به گنبد طلایی کلیسای جامع اسحاق قدیس، پترزبورگ را «شهر کر و لال» توصیف می‌کند (۲:۲) که به کلام مسیح به هنگام سخن گفتن با کودک مبتلا به صرع (مرقس، ۱۸:۹) اشاره دارد. «کر و لال» بودن حالتی است که بُهت و هراس را تداعی می‌کند. بی‌اعتنایی راسکولنیکف به ابهت و زیبایی ساختمان کلیسای جامع نشان‌دهندهٔ نگاه به امری بیگانه و غریبه است. این نگاه بیگانگی او با کلیسا و امر قدسی را نیز نشان می‌دهد، نگاهی که در سیبری کاملاً دگرگون می‌شود.

حضور یا فقدان پول مؤلفهٔ مهمی در داستان‌پردازی این رمان است (Fanger, ۲۰۰۶:۲۰) که وجه دیگری از شهر و مناسبات زندگی شهری را آشکار می‌کند. بارها و بارها نام کوپک و روبل در رمان به میان می‌آید یا راسکولنیکف را در حال شمارش و محاسبهٔ پول خود می‌بینیم. لوژین و سویدریگایلف قدرت خود بر دیگران را مرهون پول‌اند. داستایفسکی در جنایت و مکافات با اشاره به این موارد درصدد تقابل با ارزش‌های ماتریالیستی حاکم بر زندگی شهری است. او با بازنمایی زندگی مردمان فقیر در پترزبورگ بیان می‌کند که چگونه فقر به بزرگ‌ترین دشمن روح آدمی بدل می‌شود.

به طور کلی وقتی سخن از نگاه جدید به شهر در رمان سدهٔ نوزدهم به میان می‌آید، نام داستایفسکی در کنار دیکنز و بالزاک به عنوان خالق شهر در رمان مطرح می‌شود. جنایت و مکافات، که به روایتی «اولین رمان بزرگ روسی است که به حیات شهر در روسیه می‌پردازد» (Fanger, ۲۰۰۶:۲۰)، روایتی است از شهری که وجه تاریک روح آدمی را بیدار کرده است.

داستایفسکی در بستر روایت شخصیت‌های فقیر و درمانده در جنایت و مکافات به ترسیم زندگی زاغه‌نشینان پترزبورگ، تعارضات اخلاقی میان آن‌ها و ایدئولوژی رادیکال جوانان آن دوران می‌پردازد. یکی از اهداف او در این رمان حمله به مبانی اخلاقی و فلسفی ایدئولوژی‌های غربی غالب در میان جوانان و دانشجویان زمانه‌اش بود.

بحث او در جنایت و مکافات در باب «روان‌شناسی قاتل» برگرفته از تجارب او در سال‌های زندان و تبعید است. او در نامه‌ای به سال ۱۸۵۹ می‌نویسد که طرحی دارد برای نگارش رمانی در باب زندگی قاتل جوانی که به سیبری تبعید شده است.

دیگر ارجاع داستایفسکی به زندگی‌نامهٔ خودش در جنایت و مکافات، علاوه‌بر اشاره به تجاربش از زندانیان و مجرمان سیبری، به شخصیت شوهر سابق همسر اولش بازمی‌گردد که او هم همانند مارملادوف به سبب دائم‌الخمر بودن منصب دولتی خود را از دست داد. کاترینا ایوانوونا، همسر مارملادوف، نیز براساس شخصیت همسر اول نویسنده نوشته شده است که او هم مبتلا به بیماری سِل بود. همسر اول داستایفسکی نیز زنی سلطه‌گر بود و از شوهر قبلی‌اش سه فرزند داشت. داستایفسکی او را «شوالیه‌ای در جامهٔ زنان» توصیف می‌کرد.

بسیاری از مضامین مشترک و پیرنگ فرعی رمان (خانوادهٔ مارملادوف)، جنایت و مکافات صورت «به‌روزشدهٔ بیچارگان، نخستین رمان داستایفسکی، است.

این رمان در ابتدا به صورت پاورقی در نشریهٔ پیام روسی منتشر می‌شد و جالب است که هم‌زمان با آن جنگ و صلح تالستوی نیز در همین نشریه به صورت پاورقی انتشار می‌یافت. داستایفسکی به هنگام انتشار بخش اول رمان هنوز بخش‌های دیگر را ننوشته بود. بنابراین، بسیار طبیعی است که با استفاده از بازخوردهای خوانندگان در نگارش بخش‌های بعدی تغییراتی ایجاد کرده باشد. مثلاً برخی موارد که به‌ناگهان در بخش‌های بعدی رمان مورد اشاره قرار می‌گیرند (از جمله مقالهٔ «در باب جنایت» راسکولنیکف)، ممکن است از ابتدا مدنظر وی نبوده و بعداً به رمان اضافه شده باشد.

دو موضوع اساسی جنایت و مکافات، قتل (جرم مردانه) و روسپی‌گری (جرم زنانه) است که هر دو از موضوعات رایج در ادبیات فرانسه پس از دههٔ ۱۸۲۰ است. در این دوران که مقارن با گذار ادبیات فرانسه از رمانتیسم به رئالیسم است به افراد شهرستانی‌ای توجه می‌شد که در مواجهه با زندگی در شهرهای بزرگ به کار خلاف روی می‌آوردند

یادداشت‌های زیرزمینی (۱۸۶۴) مقدمه‌ای بر رمان‌های برجسته یا «آثار اصلی» داستایفسکی است که مطابق اجماع داستایفسکی‌پژوهان عبارت‌اند از جنایت و مکافات، ابله، شیاطین و برادران کارامازوف. به تعبیری دیگر، یادداشت‌های زیرزمینی درآمدی فلسفی بر مجموعهٔ رمان‌های برجستهٔ وی است (Cicovacki, ۲۰۱۲:۴۵) و می‌توان آن را پیش‌متن جنایت و مکافات در نظر گرفت.