کتاب در ستایش بطالت

در بین همه صفات آدمی، مردم دنیا بیش از همه به خوش اخلاقی محتاج‌اند. و خوش اخلاقی ثمره آسایش و دلشوره نداشتن است، نه عمری جان کندن و زحمت کشیدن.

هزاران سال است که اغنیا در گوش مردم خوانده‌اند که کار جوهر مرد است و در عین حال حواس‌شان بوده که مبادا این جوهر دامن خودشان را بگیرد.

انسان مترقی خیال می‌کند هر کاری باید فایده داشته باشد، نمی‌شود آدم کار باب دلش را انجام دهد.

تفریح شهرنشین‌ها اکثراً نشستنکی شده. بنشینند و فیلم ببینند، بنشینند و فوتبال تماشا کنند، بنشینند و رادیو گوش کنند و از این قبیل کارها.

این حرف که بگوییم کار جوهر مرد است، عین این است که بگوییم بردگی جوهر مرد است. ولی دنیای مترقی از بردگی بی‌نیاز است.

امروزه روز، تا توانسته‌ایم از گرده خودمان کار کشیده‌ایم، انگار نه انگار که ماشین هست. از این حیث، باید بگویم خریت کرده‌ایم، منتها مگر قرار است خر آمده و خر برویم؟

این تفکر که پوست آدم باید در زندگی کنده شود، در طول تاریخ، حربه‌ای بوده در دست قدرتمندان تا افراد را مجاب کنند که عوض جیب خودشان، به فکر جیب اربابان خود باشند.

یکی از کارهایی که مردم عادی با پس‌انداز می‌کنند، قرض دادن آن به دستگاه دولت است. از آنجا که هزینه جنگ‌های قبلی یا تدارک جنگ‌های بعدی بخش عمده‌ای از مخارج دولت‌های متمدن را تشکیل می‌دهد، پس نتیجه می‌گیریم کسی که پول به دولت قرض می‌دهد، در واقع نقش همان رجاله‌های آثار شکسپیر را دارد که آدمکش اجیر می‌کنند. تنها فایده این کار اقتصادی، پروار شدن قوای نظامی دستگاهی است که پول را به او قرض می‌دهند. واقعاً حیف نیست آدم پول‌اش را خرج نکند، ولو برای مشروب و قمار.

مردم دنیا بیش از همه به خوش اخلاقی محتاج‌اند. و خوش اخلاقی ثمره آسایش و دلشوره نداشتن است، نه عمری جان کندن و زحمت کشیدن.

دنیای مترقی از این حرف که کار جوهر مرد است، زیان بی‌اندازه‌ای دیده است، و اینکه سعادت و کامیابی بشر در گرو کاهش نظام‌مند کار است و لاغیر.

این حرف که بگوییم کار جوهر مرد است، عین این است که بگوییم بردگی جوهر مرد است.

یکی از کارهایی که مردم عادی با پس‌انداز می‌کنند، قرض دادن آن به دستگاه دولت است. از آنجا که هزینه جنگ‌های قبلی یا تدارک جنگ‌های بعدی بخش عمده‌ای از مخارج دولت‌های متمدن را تشکیل می‌دهد، پس نتیجه می‌گیریم کسی که پول به دولت قرض می‌دهد، در واقع نقش همان رجاله‌های آثار شکسپیر را دارد که آدمکش اجیر می‌کنند. تنها فایده این کار اقتصادی، پروار شدن قوای نظامی دستگاهی است که پول را به او قرض می‌دهند. واقعاً حیف نیست آدم پول‌اش را خرج نکند، ولو برای مشروب و قمار.

درآمد آدم معمولاً خرج می‌شود. با خرج کردن هم اشتغال ایجاد می‌شود. کسی که درآمدش را خرج می‌کند، درست به اندازه‌ای که با پول درآوردن، دیگران را از نان خوردن می‌اندازد، با خرج کردن به آنها نان می‌رساند. با این حساب، همه آتش‌ها از گور کسی بلند می‌شود که پس‌انداز می‌کند.

این تفکر که پوست آدم باید در زندگی کنده شود، در طول تاریخ، حربه‌ای بوده در دست قدرتمندان تا افراد را مجاب کنند که عوض جیب خودشان، به فکر جیب اربابان خود باشند.

دریغ از اینکه یک قدم در راه عدالت اجتماعی برداریم. چون هیچ سیستم نظارت مرکزی بر فرآیند تولید وجود ندارد، تا دل‌تان بخواهد چیزهایی تولید می‌کنیم که طالب ندارد. عده زیادی از نیروی کار را عاطل و باطل می‌گذاریم، چون می‌توانیم با ریختن کار سر عده‌ای دیگر، قید بقیه را بزنیم. اگر این روش‌ها هم توفیر نکند، عیبی ندارد، جنگ راه می‌اندازیم. عده‌ای را سرگرم ساختن مواد منفجره قوی می‌کنیم و عده‌ای را هم مأمور منفجر کردن این مواد. درست لنگه کودکانی که تازه آتش بازی را کشف کرده‌اند

سعادت‌بار را بفهمند، نرم‌خوتر می‌شوند و کمتر به پر و پای هم می‌پیچند و کمتر به هم وصله می‌چسبانند. جنگیدن هم دیگر به آدم مزه نمی‌دهد،

اگر کسی که دست‌اش به دهن‌اش می‌رسد، به سرش بزند که کار و بار دیگری مانند تدریس یا ماشین‌نویسی دست و پا کند، می‌گویند این کار آجر کردن نان دیگران است و گناه دارد. به نظرم اینها حرف است. با این حساب هیچ کس نباید دست به سیاه و سفید بزند که مبادا دیگران از نان خوردن بیفتند. این حرف را می‌زنند، غافل از اینکه بدانند درآمد آدم معمولاً خرج می‌شود. با خرج کردن هم اشتغال ایجاد می‌شود. کسی که درآمدش را خرج می‌کند، درست به اندازه‌ای که با پول درآوردن، دیگران را از نان خوردن می‌اندازد، با خرج کردن به آنها نان می‌رساند.

از بس که در گوش مردم خوانده‌اند کار و زحمت والاترین جوهر مرد است، بعید است بهشتی که حاکمیت از آن دم می‌زند پُر از فراغت و کار اندک باشد. بلکه برعکس هر روز سراغ حربه‌ای تازه می‌روند تا فراغت امروز را فدای بهره‌وری فردا کند.

این که می‌گویم ساعات کاری باید چهار ساعت شود، منظورم این نیست که آدم مابقی روز را علاف باشد. بلکه غرض‌ام این است که باید با چهار ساعت کار در روز مایحتاج و رفاه ابتدایی برای آن آدم جور بشود تا مابقی روز در اختیار خودش باشد. تا هر طور که دلش خواست، سر کند.

این که می‌گویم ساعات کاری باید چهار ساعت شود، منظورم این نیست که آدم مابقی روز را علاف باشد. بلکه غرض‌ام این است که باید با چهار ساعت کار در روز مایحتاج و رفاه ابتدایی برای آن آدم جور بشود تا مابقی روز در اختیار خودش باشد. تا هر طور که دلش خواست، سر کند.

در گذشته قشر کوچکی فراغت داشت و قشر بزرگتری کار می‌کرد. این قشر که فراغت داشت، از امتیازاتی برخوردار بود که از نظر مردم بی‌عدالتی محض بود، پس باید بقیه را سرکوب می‌کرد، دور رحم و انصاف را خط می‌کشید و چیزهایی را باب می‌کرد که بگوید این امتیازات حق‌اش است. این قشر کوچک با این کارها خودش را تا حد زیادی از چشم مردم انداخت، ولی با این همه، در ساختن آنچه تمدن می‌نامیم، سنگ تمام گذاشت. به هنر بال و پر داد، به کشف علم پرداخت، کتاب نوشت، فلسفه‌ها را باب کرد و روابط اجتماعی را ترقی داد. حتی آزادی قشر ستم‌دیده را هم معمولاً همین‌ها سر زبان‌ها انداختند. بشر بدون این قشر برخوردار از فراغت، هرگز از گیر بربریت خلاص نمی‌شد.

انسان مترقی خیال می‌کند هر کاری باید فایده داشته باشد، نمی‌شود آدم کار باب دلش را انجام دهد. مثلاً آدم‌های جاسنگین یکسره می‌گویند این چه عادتی است که مردم به سینما می‌روند. این کار باعث می‌شود جوانان به راه خلاف کشیده شوند. منتها از آن طرف فیلم‌سازی را روی سر می‌گذارند و حلوا حلوا می‌کنند، می‌دانید چرا؟ چون شغل به حساب می‌آید و درآمدزاست. این تصور که فکر کنیم فقط کارهایی مفیدند که درآمدزا هستند، باعث این اوضاع شلم شوربا شده.