کتاب آن است شیوه حکومت

مبادا بزرگی شخصی سبب شود که کار کوچکش را بزرگ بشماری و مبادا فرودستی کسی سبب شود که کار بزرگش را کوچک بینگاری.

مملکت آباد از عهده حمل هر باری برمی‌آید. و هر مملکتی با فقر و فلاکت مردم است که ویران می‌شود. و مردم زمانی دچار فقر و فلاکت می‌شوند که حاکمان دچار مال‌اندوزی شوند. و از سرنوشت دیگران عبرت نگرفته باشند. و به ماندن بر سر کار، امیدوار نباشند.

هر که مالیات طلبد بی‌آن که آباد سازد و عمران بیاورد، به ویرانی شهرها و نابودی مردم، کمر بسته است. و حکومتش چندان دوام نمی‌آورد.

و سخت مراقب اطرافیان و همکارانت باش! اگر یکی از آنها دست به خیانت گشود و گزارش مراقبان تو، گواه بر آن بود، به همان گواهی اکتفا کن. وَ تَحَفَّظْ مِنَ الأَعوانِ، فإنْ أحَدٌ مِنْهُم بَسَط یَدَهُ إِلی خِیانَةٍ اجتَمَعَت بِها عَلَیه عِندَکَ أَخبارُ عیُونِکَ اکتَفَیتَ بِذلکِ شاهِداً، هم او را به تنبیه جسمانی بکشان و هم آنچه از این طریق به دست آورده بازستان. و هم او را به خاک مذلّت بنشان. و هم مهر خیانت بر پیشانی‌اش بزن. و هم طوق ننگ و بدنامی را بر گردنش بیاویز.

چون در کارها به دشواری رسیدی یا دچار شک و شبهه شدی، به خدا و رسولش رجوع کن. چرا که خداوند متعال به قومی که دوستدار هدایتشان بوده است، چنین فرموده: «ای کسانی که ایمان آوردید، فرمان خداوند را اطاعت کنید و فرمان رسول را اطاعت کنید و اولی‌الامرتان را. و اگر در چیزی به اختلاف رسیدید، به خدا و رسولش رجوع کنید.»

من از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم، به کرّات که می‌فرمود: هیچ امتی به رستگاری نمی‌رسد تا وقتی که ضعیف نتواند حقش را بی‌لکنت و ترس از عقوبت، از قوی بستاند.

کار هر روز را همان روز به سرانجام برسان؛ چراکه هر روز ظرف زمانی است مختص کارهای همان روز

در نهایت اگر عیبی در دبیران تو باشد و تو از آن غافل باشی، مسئولیتش با توست

بترس از خون‌ها و ریختنشان به ناحق و ناروا. چرا که هیچ چیز به اندازه ریختن خون ناحق، گریبانگیر انسان نمی‌شود و عذاب و عقوبت ندارد و نعمت‌ها را نابود نمی‌کند و از عمر حکومت نمی‌کاهد... و اولین چیزی که خداوند سبحان در قیامت به حساب آن می‌رسد، خون‌هایی است که بندگان از یکدیگر ریخته‌اند.

و در انتخاب‌هایت، دو وجه را ملاک قرار بده: تجربه و حیا و واجدان این دو صفت را در میان خاندان شریف و شایسته بجو که مسلمانی‌شان قدمت و اصالت

و در انتخاب‌هایت، دو وجه را ملاک قرار بده: تجربه و حیا و واجدان این دو صفت را در میان خاندان شریف و شایسته بجو که مسلمانی‌شان قدمت و اصالت دارد. چرا که اینان از حیث اخلاق، کریم‌ترند و از حیث آبرو و حیثیت، معتبرتر و در طمع‌ورزی کم‌رغبت‌تر. و در دورنگری و عاقبت‌اندیشی، حساس‌تر و دقیق‌تر.

برترین مقصود و مهمترین هدف حاکمیت باید، برپایی عدالت در میان مردم باشد و شکوفایی محبت و یکدلی میان آنان. وَ إِنَّ أَفضَلَ قُرَّه عَینِ الوُلاه استِقامَهُ العَدلِ فِی البِلادِ وَ ظُهورُ مَوَدّهِ الرَّعیَّهِ.

اساساً وظیفه اصلی تو، رسیدگی به حقوق یکایک مردم است. ‫و مبادا که هیچ دلمشغولی و سرگرمی‌ای تو را از این وظیفه اصلی باز دارد. این طور نیست که پرداختن به کارهای مهم و خطیر، تضییع حقوق کوچک را موجّه کند. ‫از اهتمام در انجام کارهای مردم دریغ نکن. و با مردم از موضع بالا برخورد نکن.

مملکت آباد از عهده حمل هر باری برمی‌آید

و در راه رسیدن به حقیقت، ساده‌انگار و سهل‌پذیر نباشد. و بیشترین تأمل و درنگ را در شبهه‌ها داشته باشد.

بدخویی و درشت‌گویی آنان را تاب بیاور و کم‌طاقتی و خودبزرگ‌بینی را از خود دور کن تا خداوند بدین‌وسیله، بال‌های رحمتش را بر تو بگشاید و پاداش طاعتش را به تو مرحمت فرماید.

و بر سر هر یک از کارهایت، کسی را از خودشان در جایگاه ریاست بنشان که نه بزرگی کارها او را به عجز آورد و نه فراوانی آنها پریشانش کند. و در نهایت اگر عیبی در دبیران تو باشد و تو از آن غافل باشی، مسئولیتش با توست.

من از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم، به کرّات که می‌فرمود: ‫هیچ امتی به رستگاری نمی‌رسد تا وقتی که ضعیف نتواند حقش را بی‌لکنت و ترس از عقوبت، از قوی بستاند.

به این نتیجه می‌توان رسید که جدی‌ترین شاخص و وجه تمایز میان حکومت علوی و اموی، به نگاه و تعریف این دو از مردم و رفتارشان با مردم ـ اعم از موافق و مخالف ـ برمی‌گردد. ‫از منظر حکومت اموی چنان که تاریخ گواهی می‌دهد، سرنوشت مخالفان و ناراضیان، از محرومیت از حقوق عادی و ابتدایی آغاز می‌شود و تا تبعید و حصر و شکنجه و اعدام ادامه می‌یابد. ‫ولی حکومت علوی، محبت و ملاطفت نسبت به همه مردم را ـ اعم از موافق و مخالف و راضی و ناراضی ـ وظیفه خود می‌شمرد و محرومیت از هیچ حقی را برای آحاد مردم روا نمی‌داند.

جدی‌ترین شاخص و وجه تمایز میان حکومت علوی و اموی، به نگاه و تعریف این دو از مردم و رفتارشان با مردم ـ اعم از موافق و مخالف ـ برمی‌گردد.

هیچ امتی به رستگاری نمی‌رسد تا وقتی که ضعیف نتواند حقش را بی‌لکنت و ترس از عقوبت، از قوی بستاند.

چرا که در میان واجبات خدا، بین مردم، علیرغم همه اختلاف نظرها و سلیقه‌ها، بر هیچ چیز به اندازه «ارزشمندی وفای به عهد» اتفاق نظر نیست.

مبادا دشواری تعهداتت سبب شود که پیمان را بشکنی یا بر سر آن نمانی؛ چراکه هر پیمانی به محض انعقاد، تعهد در قبال خدا محسوب می‌شود.

بترس از خون‌ها و ریختنشان به ناحق و ناروا. چرا که هیچ چیز به اندازه ریختن خون ناحق، گریبانگیر انسان نمی‌شود و عذاب و عقوبت ندارد و نعمت‌ها را نابود نمی‌کند و از عمر حکومت نمی‌کاهد...

تعریف حضرت از حکومت علوی این نیست که مردم، از هر تیره و طایفه و قبله و قبیله‌ای و با هر گرایش و تفکر و عقیده‌ای کافی است که از جانب حاکمیت تحمل شوند یا در امان بمانند؛ بلکه باید از لطف و محبت و حمایت حاکمیت هم برخوردار شوند.

یعنی یک انسان مسلمان وقتی که در جایگاه حکومت و حاکمیت قرار می‌گیرد، به همان میزان که نسبت به برادر دینی خود مهر می‌ورزد و احساس مهربانی و ملاطفت دارد باید نسبت به هر انسان دیگری که تحت حاکمیت اوست این احساس محبت و مهربانی و ملاطفت را داشته باشد. حتی اگر آن انسان بیشترین مخالفت یا تضاد را با حاکمیت داشته باشد

و مردم هرگز شبیه خواص و اطرافیان نیستند: که هنگام آسایش و رفاه، بیشترین بار را بر دوش حاکم بگذارند. و هنگام سختی و بلا، کمترین کمکی به او برسانند. و رعایت انصاف را بدترین کار بدانند. و هر چه را که می‌خواهند با ستم بستانند. و در قبال عطا و بخشش، ناسپاسی کنند. و هنگام منع و محدودیت، عذرت را نپذیرند. و در سختی‌های روزگار کم طاقتی کنند.

بدترین وزیر تو کسی است که پیش از این، وزارت اشرار را عهده‌دار بوده و در گناهانشان مشارکت داشته. مباد که چنین کسی همکار تو شود و محرم اسرار تو. چرا که افرادی از این دست، همپای گنهکاران بوده‌اند و همدست ستم‌پیشگان.

و سپاهیان به فرمان خداوند، پناهگاه امن و استوار مردم‌اند. و فرّ و شکوه والیان. و عزت‌آفرین برای دین. و ایمنی‌بخش راه‌ها. چنان‌که مردم جز با تکیه بر آنان برجا نمی‌مانند

محبت و یکدلی میان مردم پدید نمی‌آید مگر که دل‌هایشان صاف و بی‌غل و غش باشد. و دلشان برای حکومت نمی‌تپد و خیرخواه حاکمیت نمی‌شود مگر که نسبت به عملکرد حاکمیت اشراف پیدا کنند. و بار حاکمیت را بر دوش خود سنگین نبینند. و منتظر به سر رسیدن دوره حکومت نشوند.