کتاب عاشورا؛ پیامد تغییر ارزش ها

«دل‌های مردم در بند محبت توست، ولی شمشیرهای آنان به روی تو آخته است!»

با توجه به رهیافت جامعه‌شناسی دینی، هیچ نظریه‌ای به اندازه عقب ماندگی فرهنگی، سبب کجروی و انحراف عملی در جامعه نیست.

علّامه مجلسی (ره): ارکان حکومت اموی متزلزل نشد، مگر پس از عاشورا.‌

«هرگاه دو گروه از امت من صالح و نیکوکار باشند، امتم صالح خواهد شد و اگر آن‌ها فاسد گردند، امتم نیز به فساد کشیده خواهد شد. پرسیدند: یا رسول‌الله! آن‌ها کیانند؟ حضرت فرمود: دانشمندان و حاکمان.»

باید واقعه کربلا را نتیجه دگرگونی ارزش‌های الهی حاکم بر جامعه نبوی دانست. تغییری که سقیفه و کارگزارانشان، از طریق حکومت به عنوان ساز و کار اجتماعی، سپردن امور امت به دست نیروهای ضد ارزشی و با بهره‌گیری از نسخه سقیفه با ابزار اجتهاد و بدعت، توانسته‌اند صورت داده و راه کربلا را هموار نمایند.

به اعتقاد «دفلور ملوین»، نقش دولت از سایر عوامل تأثیرگذار در تغییرات اجتماعی برجسته‌تر است؛ زیرا خط‌مشی‌ها و اهداف کلی دولت‌ها می‌تواند باعث ایجاد تغییرات وسیعی در سطح جامعه در زمینه‌های متفاوتی نظیر هنجارها، ارزش‌ها، گرایش‌ها و باورداشت‌ها گردد.

بر این اساس است که ما جریان سقیفه را به عنوان نخستین گام و اصحاب سقیفه را مهم‌ترین عامل و کارگزار در جهت تغییر ارزش‌ها می‌دانیم؛ همان‌هایی که پس از عروج ملکوتی رسول خدا (ص) به جای حضور در خانه علی (ع) و تجدید بیعت با او که منصوب خدا و رسولش بوده است، در سقیفه بنی‌ساعده گرد آمده و دستار حکومت را به دست و حاکمیت جامعه نبوی را به برکت رأی مردم (بیعت) طوعاً و کرهاً در اختیار گرفتند؛ چراکه به خوبی می‌دانستند که تغییر ارزش‌ها بدون تسلط اجتماعی - که ساز و کارش حکومت است - ممکن نخواهد بود.

حاضران در جریان سقیفه خوب دانستند که اگر ارزش‌های الهی و فرهنگ ناب محمدی به وسیله اهل بیت عصمت و طهارت (ع) در جامعه نبوی جاری شود، حاکمیتی که غصب کرده بودند، متزلزل و ناپایدار خواهد بود؛ از این رو چاره را در انحراف جامعه و دوری آنان از عترت پیامبر دیدند. در مقابل کلام نورانی رسول خدا (ص) که فرمود: «انی تارک فیکم الثقلین کتاب‌الله و عترتی اهل بیتی فانهما لن تفترقا حتی یردا علیّ الحوض»، نغمه «حسبنا کتاب‌الله» سر دادند. تا ابتدا اهل‌بیت (ع) را مهجور و خانه‌نشین و سپس خود قرآن را مهجور کنند و به هدف خود که همان تغییر در ارزش‌ها بود برسند؛

بدیهی است که کنار گذاشتن علی (ع) از مصدر حکومت و خانه‌نشین کردن ایشان، ضربه مُهلک و جبران‌ناپذیری بر پیکر جامعه نوبنیاد نبوی بود؛ زیرا مردم تازه مسلمان به تفسیر و تبیین معارف الهی نیاز شدیدی داشتند، به ویژه مردم مناطقی که پس از رحلت رسول خدا (ص) در قلمرو حکومت اسلامی قرار گرفته و مسلمان شدند؛ و این ضربه، آن‌گاه دوچندان گردید، که منتخبان سقیفه دستور به منع، نشر و کتابت کلام نبوی دادند. ابن سعد در طبقات می‌نویسد: «در عصر عمر بن خطاب، احادیث پیامبر (ص) فراوان بود. او مردم را قسم داد آن‌ها را نزد او بیاورند. هنگامی که احادیث را پیش او آوردند، دستور سوزاندن آن‌ها را صادر کرد.»