کتاب واژه نامه سیاسی - فرهنگی

نیهیلیسم (نیست‌انگاری و نفی همه ارزش‌ها)

به جای خداوند، انسان را محور همهٔ ارزش‌ها و باید و نبایدها قرار داد (اومانیسم)

«من از آن رو که در بند توأم آزادم».

آزادی به سوی کمال و قرب الهی است یا به سوی نفس‌مداری و هواپرستی؟

یکی از ضرورت‌های زمان‌شناسی در دورهٔ کنونی، شناخت مکاتب وگرایش‌های فکری موجود است که اغلب، محصول دوران پس از رنسانس‌اند.

بوروکراسی، وسیله‌ای است که توسط آن، طبقهٔ مرفه و سرمایه‌دار از وضع خوب خود در مقابل طبقات پایین جامعه مراقبت و محافظت می‌کند.

تعریف آزادی گفته‌اند: «آزادی حقیقی، آن موقعیتی است که شرایط و امکان بروز و فعلیت‌یابی استعدادهای کمال‌گرایانهٔ آدمی در مسیر قرب به حق و عدالت و رشد بیشتر وجودی را فراهم می‌سازد.»

‌«آدورنو» از متفکران پیرو حلقهٔ فرانکفورت، عقل جدید را عقل ابزاری نامیده و معتقد است که این عقل، اساساً خردباوری- در معنای اصیل کلمه- نیست. حقیقت هم این است که تحقق معنای واقعی خرد یا عقل، در مرتبه‌ای ممکن است که عقل آدمی تحت هدایت عقل کل قرار گیرد. این مرتبه را می‌توان شهود قدسی یا عقل قدسی نامید

‌«آدورنو» از متفکران پیرو حلقهٔ فرانکفورت، عقل جدید را عقل ابزاری نامیده و معتقد است که این عقل، اساساً خردباوری- در معنای اصیل کلمه- نیست. حقیقت هم این است که تحقق معنای واقعی خرد یا عقل، در مرتبه‌ای ممکن است که عقل آدمی تحت هدایت عقل کل قرار گیرد. این مرتبه را می‌توان شهود قدسی یا عقل قدسی نامید

از نتایج و عوارض تفکر اومانیستی و به تعبیر دقیق‌تر از لوازم ذاتی آن، نسبی‌انگاری اخلاقی و معرفت‌شناسی، گسترش یأس فلسفی و پوچ‌انگاری، ظهور و شیوع سوفسطایی‌گری جدید و تعمیق بحران بی‌معنایی در ادبیات و هنر و زندگی هرروزهٔ مردمان غربی به ویژه در دو قرن اخیر است.

حضرت امام (ره) در این خصوص چنین فرموده‌اند: ‌«موضوع ولایت فقیه، چیز تازه‌ای نیست که ما آورده باشیم. بلکه این مسئله، از اول مورد بحث بوده است. حکم ‌«میرزای شیرازی» در حرمت تنباکو، حکم حکومتی بود، برای فقیه دیگر هم، واجب الاتباع بود... به طوری که نقل کردند، مرحوم ‌«کاشف الغطاء» بسیاری از این مطالب را فرموده‌اند... از متأخیرین، مرحوم ‌«نراقی» همهٔ شؤون رسول اللّه را برای فقها ثابت می‌دانند... در هر حال این مسئله تازگی ندارد و ما فقط موضوع را بیشتر مورد بررسی قرار دادیم و شعب حکومت را ذکر کرده، در دسترس آقایان گذاشتیم، تا مسئله روشن‌تر گردد».

هیچ نظام سیاسی یا الگوی حکومتی بر پایهٔ پلورالیسم و کثرت‌بینی امکان تحقق ندارد. اگر قرار باشد اصالت با کثرت باشد و همهٔ حقایق و عقاید و معارف متناقض، هم‌زمان صحیح باشند این سخن به معنای انکار وجود هر نوع معرفت یا حقیقتی است.

ناسیونال - سوسیالیسم ‌«ناسیونال- سوسیالیسم» نام ایدئولوژی سیاسی ‌«حزب ناسیونال- سوسیالیست کارگران آلمان» به رهبری ‌«آدولف هیتلر» است که در فاصلهٔ زمانی سال‌های ۱۹۳۳- ۱۹۴۵ میلادی برآلمان حکومت کرد. ‌«ناسیونال- سوسیالیسم» که مخففاً ‌«نازی» نامیده می‌شود، صورتی از ایدئولوژی فاشیسم مدرن بود که با میراث اسطوره‌های آلمانی و نژادپرستی ضدیهودی آمیخته شده بود. بنابراین ‌«نازیسم» شکلی از فاشیسم غربی است و از فاشیسم ایتالیا به لحاظ سیاسی- اقتصادی و نظامی تواناتر هم بود. حزب نازی در فوریهٔ ۱۹۲۰ میلادی در مونیخ آلمان تأسیس شد و آدولف هیتلر رهبری مطلق‌العنان آن را به دست گرفت.

در رژیم استبدادی آنچه تعیین‌کننده است، اهواء و اغراض و منافع فرد یا گروه مستبد است و حدود روشنی برای محدود کردن آن اهواء و اغراض از درون و برون وجود ندارد. ولایت مطلقهٔ فقیه اگر چه به تمرکز قدرت معتقد و مبتنی است، اما چون ارادهٔ ولی و حتی نیت و خواست او از درون توسط ملکهٔ عدالت و تقوا کنترل می‌شود، لذا مبتنی بر اهواء نخواهد بود و از بیرون نیز احکام و حدود ثابت و روشن اسلامی محدودکنندهٔ اعمال قدرت ولی فقیه است و برخلاف رژیم‌های لیبرال مدعی آزادی‌خواهی، در حکومت اسلامی دو عامل (درونی و بیرونی) مشروط‌کنندهٔ قدرت است،

در تاریخ عصر جدید غرب، اومانیست‌هایی هم بوده‌اند که داعیهٔ دین‌داری داشته‌اند؛ افرادی مثل «مارتین لوتر» یا «اراسموس» حتی کشیش بوده‌اند، اما اینان و دیگر اومانیست‌های به اصطلاح مذهبی، در واقع دین و حقیقت تفکر وحیانی را ذیلِ خودبنیادی بشر معنا می‌کرده‌اند و تفسیری از نسبت دین و بشر ارائه می‌کردند که بر پایهٔ آن، مبانی و ارکانِ تفکر دینی، بر پایهٔ اغراض و اهوای بشر مورد دخل و تصرف قرار می‌گرفت و تأویل و حتی تحریف می‌شد.

پوپولیسم از ریشهٔ «popul» گرفته شده و آن را می‌توان «مردم باوری» و یا «عوام‌زدگی» ترجمه کرد. در «پوپولیسم»، مفهوم ‌«مردم» یا «خلق» تا حد مفهومی مقدس ارج نهاده می‌شود خواستِ مردم عین حق و اخلاق پنداشته می‌شود.

در واقع برای تعریف آزادی باید توجه داشت که آزادی همیشه در نسبت با حق و عدل معنا می‌شود و تعریف می‌گردد. آن موقعیت و شرایطی که مبتنی بر فقدان موانع باشد، اما موجب تکامل و قرب وجودی نگردد بلکه بر مراتب پستی و دنائت بشر بیفزاید آزادی حقیقی نیست، بردگی است.

فیلسوفان و نویسندگان عصر روشن‌گری، خود را نمایندهٔ عصر روشنی و ‌«انتلکتوئل» می‌نامیدند. شاخص‌های جهان‌نگری عصر روشن‌گری را می‌توان این‌گونه فهرست کرد: ـ اعتقاد به سکولاریسم در قلمرو سیاست و تعلیم و تربیت؛ ـ تفسیر مکانیکی، کمّی، ناسوتی از هستی و انسان؛ ـ اعتقاد به اصالت عقل خودبنیاد اومانیستی؛ ـ رخصیصهٔ آشکار ضددینی و الحادی و یا تحریف دین در خدمت اغراض اومانیستی؛ ـ اعتقاد به تساهل و تسامح لیبرالیستی ـ و اعتقاد به ‌«اصل پیشرفت»

معرفی، توضیح و نقد واژه‌ها و مکاتب، بر اساس مبانی تفکر دینی و اسلامی صورت گرفته است و این برخلاف اغلب واژه‌های موجود در بازار ـ اعم از تألیف و ترجمه ـ است که مبتنی بر مبانی فکری و فلسفی دنیای مدرن و مشهورات برآمده از انگاره‌های غربی، قلمی شده است.

۱ ـ معرفی، توضیح و نقد واژه‌ها و مکاتب، بر اساس مبانی تفکر دینی و اسلامی صورت گرفته است و این برخلاف اغلب واژه‌های موجود در بازار ـ اعم از تألیف و ترجمه ـ است که مبتنی بر مبانی فکری و فلسفی دنیای مدرن و مشهورات برآمده از انگاره‌های غربی، قلمی شده است.

آن موقعیت و شرایطی که مبتنی بر فقدان موانع باشد، اما موجب تکامل و قرب وجودی نگردد بلکه بر مراتب پستی و دنائت بشر بیفزاید آزادی حقیقی نیست، بردگی است.

آن موقعیت و شرایطی که مبتنی بر فقدان موانع باشد، اما موجب تکامل و قرب وجودی نگردد بلکه بر مراتب پستی و دنائت بشر بیفزاید آزادی حقیقی نیست، بردگی است.

«سندیکالیسم» (مبارزه برای خواست‌های صنفی)

اگر دموکراسی را به معنای حکومت اکثریت مردم تصور نماییم، هیچ دلیل و بنیان عقلانی و استدلالی بر ضرورت پیروی اقلیت از اکثریت وجود ندارد. در واقع اگر مشروعیت دینی را در نظر نگیریم، به چه دلیل عقلانی‌ای، اقلیت باید تابع رأی اکثریت، به ویژه اکثریت ضعیف ـ مثلاً ۵۱٪ ـ باشد؟ اگر هم بر فرض، به دلیل حفظ نظم و آرامش، اقلیت حاضر به پذیرش قانون و حکومت مورد نظر اکثریت گردید، مبانی مشروعیت این حکومت اکثریت چیست؟ و چرا اقلیت در صورت دست یافتن به فرصت و امکان لازم، نباید علیه آن طغیان کند؟

نکته‌ای که ذکر آن در اینجا ضروری است، این است که نظام مبتنی بر ولایت فقیه را دیکتاتوری و استبدادی خواندن، یک شگرد و مغلطهٔ تبلیغاتی است که کمترین حقیقتی در آن نیست؛ چرا که اعمال ولایت و حتی ولایت مطلقه در نظام ولایت فقیه مبتنی بر موازین شرعی و اصول و آرمانهای دینی و الهی است و نه بر اساس ارادهٔ نفسانی و خواست شخصی ولی. در حقیقت «ولی فقیه» مسؤول‌ترین شخص در برابر خداوند و احکام الهی است و نه مصون‌ترین شخص. ولایت فقیه، اطلاق اعمال قدرت برای تحقق آرمانها و ارزشهای والای الهی و ساخت جامعه‌ای مبتنی بر فضیلت و عدالت است.

برپایهٔ اعتقاد به اصل پیشرفت، بشر با ‌«تکامل» ابزار تولیدی، تسلط بیشتری بر طبیعت پیدا کرده و به لحاظ فهم و معرفت نیز ‌«پیشرفت» کرده است. در صورتی‌که؛ اولاً: فرض تلازم میان پیچیده‌تر شدن ابزار تولیدی و تعمیق معرفت، هیچ بینان استدلالی و گواه تاریخی‌ای ندارد. ثانیاً: معرفت بشر در عصر جدید، با روی‌گرداندن از تفکر قدسی و معنوی و معرفت دینی، و توجه صرف به کمیات و ظاهرگرایی تجربی نه تنها- به اصطلاح- ‌«پیشرفت» نکرده که دستخوش انحطاط نیز گردیده است.

مفهوم مدرن قدرت بر ‌«سوبژکتیویسم» موضوع‌مداری نفسانی و خودبنیادی بنا شده است و لذا مانع رشد و کمال فاعل قدرت و مفعول قدرت می‌گردد و بسته به اینکه دامنهٔ آن توسط قانون مدرن سکولار محدود شده باشد یا خیر، ‌«دیکتاتوری» و یا ‌«استبدادی» نامیده می‌شود.

جریان کودتای خزندهٔ فرهنگی- سیاسی جهت تحقق اهداف خود از شگردها و شیوه‌هایی نظیر نفوذ در پیکره و حتی بخش‌های بالایی نظام اسلامی، شبهه‌آفرینی مستمر فکری و اعتقادی، تزلزل‌آفرینی در مبانی اعتقاد دینی مردم، شایعه‌سازی و جنگ روانی و ترور شخصیت افراد متفکر و انقلابی به طور پیوسته و دائمی، تهاجم گستردهٔ مطبوعاتی و فرهنگی جهت ترویج ابتذال، رواج بدبینی علیه انقلاب در مردم و نشان دادن تصویری مثبت از لیبرال- دموکراسی، سکولاریسم و سرمایه‌سالاری امپریالیستی بهره می‌برند. ترویج شعارهایی نظیر تساهل و تسامح و از بین بردن حساسیت‌ها و حمیت و غیرت اعتقادی و انقلابی مردم و مسؤولین، تاکتیک مورد نظر مهاجمان جهت ایجاد روزنه در سپر دفاعی نظام است

مارکسیسم اگرچه شعار عدالت و نفی استثمار سر می‌دهد، اما در واقع با تأکید بر خود بنیادی نفسانی بشر، مروّج استثمار و از خود بیگانگی سرمایه‌سالارانه- منتها در شکل سرمایه‌داری دولتی به جای سرمایه‌داری خصوصی- است

در وضعیت پُست‌مدرن یا در ساحت اندیشهٔ پُست‌مدرن که خود مرحله‌ای و صورتی از بسط مدرنیته است، تردید نسبت به اصول و ارزش‌های مؤسس تمدن، گسترش می‌یابد و شک و شکاکّیت و نسبی‌انگاری و مغلطه رونق می‌گیرد و منفعت‌انگاری عمل‌گرایانه بیش از پیش جانشین آرمان‌گرایی‌های دوراندیشانه می‌گردد، همّت‌ها سست می‌شود و ضعف و اضطراب و یأس و پریشانی و کثرت‌زدگی گسترش می‌یابد.