بریده‌هایی از کتاب تفکر انتقادی

دیدگاه ما ترکیبی از این ابعاد است. متأسفانه اکثر ما آگاهی چندانی از تأثیر این عوامل بر دیدگاه خود نداریم. افراد معمولاً نمی‌گویند: «من از فلان دیدگاه به مسئله نگاه می‌کنم»، بلکه می‌گویند: «این مسئله به این صورت است». ذهن ما تجربه‌مان را مطلق جلوه می‌دهد و دیگر تشخیص نمی‌دهیم که از چه زاویه‌ای به فلان مسئله نگاه می‌کنیم. این استدلال ربطی به نسبی‌انگاری ذهنی ندارد

شهامت فکری یعنی مواجهه و برخورد منصفانه با ایده‌ها، باورها یا دیدگاه‌هایی که فرد نسبت به آن‌ها احساسات منفی شدیدی دارد و پیش از این به طور دقیق به آن‌ها گوش نداده است.

دستیابی به ذهنی منصف امری چالش‌برانگیز است و متفکر باید بتواند از نظر فکری همزمان متواضع، باشهامت، همدل، صادق، باثبات، مطمئن به عقل (در مقام ابزار اکتشاف و یادگیری) و همچنین مستقل باشد. بدون وجود این ویژگی‌ها در قالب مجموعه‌ای یکپارچه، منصف بودن امکان‌پذیر نخواهد بود.

آگاهی یافتن از نادانی‌مان، علاوه بر اینکه کمک می‌کند متفکر منصفی باشیم، باعث می‌شود تفکرمان از جهات مختلفی پیشرفت کند. همچنین ما را قادر می‌سازد تعصب‌ها، باورهای غلط و عادات ذهنی‌ای را تشخیص دهیم که به یادگیری ناقص منجر می‌شوند. برای مثال تمایل خود را برای پذیرفتن یادگیری سطحی در نظر بگیرید. بخش اعظم یادگیری انسان سطحی است، ما کمی یاد می‌گیریم و گمان می‌کنیم خیلی می‌دانیم، اطلاعات محدودی به دست می‌آوریم و به‌سرعت آن را تعمیم می‌دهیم، تعاریف حفظی را با دانش انتزاعی اشتباه می‌گیریم، بدون تفکر آنچه را می‌خوانیم یا می‌شنویم می‌پذیریم، به‌خصوص اگر این مسائل با باورهای عمیق ما یا باورهای گروه ما همخوانی داشته باشد.

او ـ آن‌قدر که اکنون به عقل ما می‌رسد ـ در باطن متوجه نبود که تنها به دلیل تکبر فکری‌اش گمان می‌کند از خواست خداوند باخبر است.

سفسطه در حقیقت هنر پیروزی در مشاجرات بدون در نظر گرفتن اشتباهات مشهود در تفکر است؛ مجموعه‌ای از مهارت‌های سطح پایین بلاغی یا استدلالی که فرد با استفاده از آن‌ها می‌تواند تفکر ضعیف را خوب و تفکر خوب را ضعیف جلوه دهد.

هنگامی که کیستی خود را بر حسب تعهدی احساسی به باوری تعریف کنیم، ترسی درونی را تجربه می‌کنیم از اینکه این باور زیر سؤال برود، چون زیر سؤال رفتن این باور در حقیقت زیر سؤال رفتن خود ماست. در ذهن ما این ترس شدید همچون مانعی در راه منصف بودن (در برابر باور مخالف) عمل می‌کند. اگر هم ایدهٔ مخالف را در نظر بگیریم، ناخودآگاه برای رد آن تلاش می‌کنیم و در ضعیف‌ترین شکل ممکن ارائه‌اش می‌دهیم.

تواضع فکری یعنی حساسیت داشتن به شرایطی که در آن، فرد با وجود آگاهی از محدودیت دانش خود ممکن است به دلیل خودمحوری دچار خودفریبی شود. این امر متضمن آگاهی از گرایش‌ها، تعصبات، محدودیت دیدگاه‌های فرد، و گسترهٔ بی‌اطلاعی وی است. تواضع فکری به این شناخت بستگی دارد که فرد نباید ادعایی فراتر از آنچه واقعاً می‌داند بکند.

اینکه کیفیت زندگی شما احیاناً چنان‌که می‌خواهید نیست به احتمال زیاد مربوط است به طرز فکر شما دربارهٔ زندگی. اگر طرز فکرتان در مورد زندگی مثبت باشد، احساس مثبتی هم خواهید داشت. اگر دربارهٔ آن منفی فکر می‌کنید، احساسی منفی خواهید

بسیاری از افراد بدترین دشمن خود هستند.

هیچ چیز کاربردی‌تر از تفکر درست نیست. اگر تفکر ورزیده‌ای داشته باشید به‌خوبی از عهدهٔ شرایط یا اهداف مورد نظر و موقعیت یا مشکلات پیشِ رو، هرچه باشند، برخواهید آمد. در هر دورهٔ زندگی یا هر موقعیتی که باشید ـ دانشجو، خریدار، کارمند، شهروند، عاشق، دوست یا پدرومادر ـ تفکر درست مفید است. در مقابل، تفکر ضعیف ناگزیر دشواری ایجاد می‌کند، موجب اتلاف وقت و انرژی می‌شود و به ناکامی و ناراحتی می‌انجامد.

پرورش تفکر فرایندی تدریجی است که نیازمند یادگیری مداوم و تمرین بسیار است. با گذراندن یک دورهٔ مقدماتی نمی‌توان متفکر کاملی شد.

چیزی که از بیرو

ما به‌واسطهٔ طبیعت خود دربارهٔ نظرات دیگران پیش‌داوری، و آن‌ها را در دو گروه مطلوب (موافق) و نامطلوب (ناموافق) دسته‌بندی می‌کنیم و برای عقاید مخالف ارزش کم‌تری قائل می‌شویم.

هنگامی که کیستی خود را بر حسب تعهدی احساسی به باوری تعریف کنیم، ترسی درونی را تجربه می‌کنیم از اینکه این باور زیر سؤال برود، چون زیر سؤال رفتن این باور در حقیقت زیر سؤال رفتن خود ماست.

مسئله اینجاست که وقتی از تفکر خود آگاه نیستید، امکان اصلاح آن را هم ندارید. وقتی تفکر ناخودآگاه باشد نمی‌توانید مشکلاتش را ببینید، و اگر مشکلاتش را نبینید انگیزه‌ای هم برای تغییر آن نخواهید داشت.

مهم‌تر از همه، متفکر انتقادی قوی سعی می‌کند منصف باشد. وی مسئولانه فکر می‌کند، سعی دارد نظر دیگران را درک کند، آمادهٔ گوش دادن به استدلال‌هایی است که قبول ندارد، زمانی که با منطق قوی‌تری مواجه می‌شود نظر خود را تغییر می‌دهد و به‌جای استفاده از تفکر خود برای اغوای دیگران و فرار از حقیقت، به شیوه‌ای مسئولانه و اخلاقی از تفکر خود بهره می‌گیرد.

اکثر ما نامتفکر متولد می‌شویم و در حالی از دنیا می‌رویم که اساساً از نقش تفکر در زندگی‌مان بی‌اطلاعیم. در این مرحلهٔ بی‌اندیشگی هیچ درکی از آنچه نیازمند تفکر است نداریم.

تفکر نقاد اندیشیدن دربارهٔ خود تفکر را به ما می‌آموزد. یاد می‌گیریم این ماشین ذهن چطور کار می‌کند، و می‌آموزیم که چطور با در اختیار گرفتن تفکرمان، فرمان اعمال خود، فرمان احساسات خود، فرمان نفس خود را در دست گیریم و مسئولیت زندگی‌مان را بپذیریم.

پیش خود چنین پنداشتی را بیازمایید. چند تا از قوی‌ترین احساس‌ها یا هیجان‌های خود را مشخص کنید، بعد ببینید چه طرز فکری با هر کدام مرتبط است. مثلاً اگر از بابت رفتن به دانشگاه هیجانی در خود احساس می‌کنید، به احتمال زیاد علتش این است که فکر می‌کنید در دانشگاه اتفاقات خوبی برای شما خواهد افتاد. اگر می‌ترسید سر کلاسی بروید، احتمالاً علتش این است که فکر می‌کنید آن درس خسته‌کننده یا دشوار خواهد بود.

هیچ چیز کاربردی‌تر از تفکر درست نیست. اگر تفکر ورزیده‌ای داشته باشید به‌خوبی از عهدهٔ شرایط یا اهداف مورد نظر و موقعیت یا مشکلات پیشِ رو، هرچه باشند، برخواهید آمد. در هر دورهٔ زندگی یا هر موقعیتی که باشید ـ دانشجو، خریدار، کارمند، شهروند، عاشق، دوست یا پدرومادر ـ تفکر درست مفید است. در مقابل، تفکر ضعیف ناگزیر دشواری ایجاد می‌کند، موجب اتلاف وقت و انرژی می‌شود و به ناکامی و ناراحتی می‌انجامد.

دستیابی به ذهنی منصف امری چالش‌برانگیز است و متفکر باید بتواند از نظر فکری همزمان متواضع، باشهامت، همدل، صادق، باثبات، مطمئن به عقل (در مقام ابزار اکتشاف و یادگیری) و همچنین مستقل باشد.

وقتی شهامت فکری نداریم، از بررسی ایده‌ها و باورهای خطرناک می‌هراسیم. احساس می‌کنیم برخی ایده‌ها که قویاً با هویت فردی ما تناقض دارند ما را تهدید می‌کند؛ زیرا گمان می‌کنیم حمله به ایده‌ها در حقیقت حمله به هویت ماست.

خلاصه آنکه اطمینان کامل به عقل کمیاب است، در عوض خیلی‌ها باور سفت‌وسختی دارند که اغلب ـ نه همیشه ـ در نتیجهٔ محرک‌های غیرعقلانی و احساسات به وجود می‌آید.

نمی‌توان بدون استقلال فکری فردی بی‌طرف و منصف بود؛ زیرا تفکر مستقل پیش‌نیاز اندیشیدن از چشم‌اندازهای گوناگون است. هنگامی که ما از نظر فکری تمایل به دنباله‌روی داشته باشیم تنها می‌توانیم از دیدگاه‌های «پذیرفته‌شده» استفاده کنیم، اما برای اینکه متفکری منصف باشیم نباید بدون در نظر گرفتن مزایا و معایب باورها آن‌ها را بپذیریم.

تفکر صادقانه انگیزهٔ سالمی برای تغییر است. عاملی است کاربردی و مفید. تشخیص مشکلات موجود در تفکر کافی نیست، بلکه باید بدانید چطور با این مشکلات برخورد کنید و تصور واضحی داشته باشید از آنچه باید برای پیشرفت انجام دهید. داشتن انگیزه حیاتی است، بدون محرک برای تغییر هیچ اتفاقی نخواهد افتاد.