بریده‌هایی از کتاب عیار تجربه

شخصی کتابی علمی را به دست شما می‌دهد و می‌گوید این کتاب به دست کودکی سه‌ساله نوشته شده که پشت رایانه نشسته و بی‌هدف کلیدها را بر صفحه‌کلید فشار داده و در اثر چند هزار بار فشار دادن کلیدها این کتاب درست شده است. آیا چنین سخنی را باور می‌کنید؟

هر آن چیزی که در عالم عیان است چو عکسی ز آفتاب آن جهان است جهان چون چشم و خط‌وخال و ابروست که هر چیزی به‌جای خویش نیکوست

می‌دانیم در فضای بی‌کران که مختصات مکانی چیزی را نمی‌توان تعیین کرد، وقتی دو چیز به‌شکل دایره‌وار نسبتشان باهم عوض می‌شود نمی‌توان تشخیص داد اولی دور دومی می‌چرخد یا دومی دور اولی یا هر دو مشغول حرکت به دور دیگری هستند.

نیافتن دلیل بر نبودن نیست.

در قرن گذشته که دانش ژنتیک کشف نشده بود، احتمال نمی‌دادند ژنتیک افراد متفاوت است و بر مریضی و درمان اثر بگذارد. ولی امروزه می‌دانیم اگر مریضی خاصی را در افراد یک منطقهٔ جغرافیایی که ژنتیک مشابهی دارند آزمودیم، نمی‌توانیم آن روش درمانی را به مناطق دیگر و گروه‌های ژنتیکی دیگر سرایت دهیم.

هر آن چیزی که در عالم عیان است چو عکسی ز آفتاب آن جهان است جهان چون چشم و خط‌وخال و ابروست که هر چیزی به‌جای خویش نیکوست

اکنون سخن در این است که برفرض اینکه انفجار بزرگ اثبات‌شدنی باشد و اثبات شود، آیا ربطی به بودن یا نبودن خداوند دارد یا نه؟ تصور ما این است که بودونبود خدا به‌طور کل، از مرز دانش فیزیک خارج است و برای فیزیک اصلاً ممکن نیست در این عرصه سخن بگوید.

«خداوند» در زبان ادیان آسمانی و حکیمان الهی همان علت فاعلی و هستی‌بخش است؛ همان موجودی که همهٔ موجوداتِ محدود به او وابسته‌اند و اگر او نباشد، همهٔ معدوم می‌شوند.

دانش تجربی در بسیاری از عرصه‌ها بر دوش اصولی عقلی و غیرتجربی سوار است و اگر این پشتوانه‌های عقلی را از دانش تجربی بگیریم، ناگهان کاخ علوم تجربی فرو می‌ریزد.

«مثلث» در «داشتن سه ضلع» به عالم بیرونی نیاز ندارد؛ چون این خصوصیت برخاسته از ذات مثلث است، ولی در سفید یا آبی بودن به عاملی بیرونی نیاز دارد، چون ذات مثلث سبب رنگ خاصی نیست. به زبان فلسفی می‌گویند: هر چه عرضی است باید به آنچه ذاتی است بازگردد.

ارسطو برهان معروفی داشت که به برهان محرک اول مشهور است و می‌گفت چون هر متحرکی محرکی می‌خواهد و تسلسل محال است باید بالأخره به محرکی برسیم که غیرمتحرک است و چون محرک غیرمتحرکی در این عالم نداریم، باید آن را فراتر از این عالم دنیا درنظر بگیریم.

در فلسفهٔ الهی برهان‌های قاطعی هست که به روش ریاضی می‌توان اثبات کرد علم و آگاهی، حقیقتی فرامادی دارد.

بااین‌همه، تمام دانشمندان معترف هستند که یا به‌یقین رسیدن از راه علم تجربی محال است یا بسیار دشوار و باید مقدمات زیادی را فراهم کرد و همهٔ جوانب و احتمالات مسئله را بررسی کرد تا به‌یقین برسیم و گاهی برخی احتمالات نمی‌گذارد انسان در موضوعی به‌یقین برسد.

دانشمندان بزرگ علم به‌خصوص فیلسوفان علم در مغرب‌زمین و مشرق‌زمین، به‌خوبی با مشکلات علم تجربی آشنا هستند و ده‌ها و صدها مقاله دربارهٔ این مشکلات نوشته‌اند و بسیاری از متخصصان فیزیک و شیمی و زیست به‌خوبی از بی‌اساسی آنچه در رسانه‌ها به‌عنوان مسائلی قطعی و مسلم بیان می‌شود مطلع‌اند و اعتراف می‌کنند حکایات دایناسورها و انسان‌های اولیه و ستارگان و نسبت زمین و سیارات و گذشته جهان مادی و پهنا و طول و عرض آن و... داستان‌هایی اثبات‌ناشده یا اثبات‌ناپذیر است.

در صدد بررسی روش صحیح تحقیق در علوم تجربی است که با استفاده از مجموعه ای از قواعد منطقی انواعی از مغالطاتی که در علوم تجربی اتفاق افتاده است را در قالب مثال های مختلفی نشان می دهد و ثابت می کند آنچه امروزه در کشور ما به اسم علوم تجربی عرضه می شود بیشتر محصول فعالیت های رسانه ای است تا واقعیت های علمی دانش که منطبق بر روش های منطقی تجربه و استقراء نیست.

از سویی، علوم تجربی از علم الهی بریده شد و در مسیر مستقلی به حرکت ادامه داد و به همین جهت، ناگهان با بحرانی مواجه شد؛ بحرانی که آثار خود را در دهه‌های بعدی به‌خوبی آشکار کرد.

علوم تجربی کاری جز افزایش احتمال و بالا بردن ضریب صدق انجام نمی‌دهند و هرگز نمی‌توانند حکمی قطعی بر آنچه مشاهده نشده است بنمایند.

معمولاً تصور می‌کنیم علم تجربی فقط از چیزهایی صحبت می‌کند که مستقیماً محصول تجربه و تکرار مشاهده است، ولی واقعیت این‌چنین نیست. در علوم تجربی با گزاره‌هایی مواجه‌ایم که اصلاً تجربه‌پذیر نیست و درعین‌حال، دانشمندان آن‌ها را گزاره‌هایی علمی به‌شمار می‌آورند.

او منتظر شد تا مشاهدات زیادی از اینکه در ساعت ۹ صبح تغذیه می‌شود گردآوری کند و این مشاهدات را تحت اوضاع مختلف وسیعی، در چهارشنبه و پنج‌شنبه‌ها به روزهای سرد و روزهای گرم، در روزهای بارانی و روزهای خشک انجام داد. هر روز گزاره، مشاهدتی دیگری به فهرست خود اضافه کرد. سرانجام وجدان استقرای او رضایت داد و دست به استنباطی استقراگرایی زد و نتیجه گرفت که: من همیشه در ساعت ۹ صبح تغذیه می‌شوم. افسوس که معلوم شد این نتیجه به‌صورت قاطعی غلط است؛ زیرا شب کریسمس به‌جای اینکه تغذیه شود، گلویش بریده شد و استنباطی استقرایی با وجود مقدمات صادق، منتهی به نتیجه‌ای کاذب گردید.»

اگر کسی می‌خواهد در عرصهٔ فراتجربه گام بنهد باید ابزارهای متناسب با آن را تهیه کند و به‌وسیلهٔ آن بدان سو سفر کند؛ وگرنه با مرکب تجربه وارد شدن به این عرصه‌ها فقط خیال‌پردازی است.

فیزیک‌دان بادقت، تا در عرصهٔ فیزیک نفس می‌کشد همواره در قبال ماورای طبیعت باید ندانم‌گرا باشد؛ یعنی اعتراف کند راهی برای اثبات یا رد آن ندارد و نمی‌تواند هیچ نظری دراین‌باره بیان کند

در فضای بی‌کران که مختصات مکانی چیزی را نمی‌توان تعیین کرد، وقتی دو چیز به‌شکل دایره‌وار نسبتشان باهم عوض می‌شود نمی‌توان تشخیص داد اولی دور دومی می‌چرخد یا دومی دور اولی یا هر دو مشغول حرکت به دور دیگری هستند.

البته کسی نمی‌تواند بگوید علم اثبات کرده خورشید مرکز است و زمین‌مرکزی باطل است.

تجربیات زمینی هیچ‌گاه وسیلهٔ اثبات چیزی در اجرام آسمانی نمی‌تواند باشد. پس نمی‌توان به‌سادگی گفت خورشید زمین را جذب می‌کند.

یکی از استدلالات معتقدان به نظریهٔ تکامل، سازگاری آن با اصل سادگی است. می‌گویند اگر فرض کنیم همه‌چیز از اصل واحدی به‌وجود آمده و حیات به‌تدریج شکل گرفته است، کار بسیار آسان‌تر است از وقتی که می‌پنداریم هر نوعی برای خودش به‌شکل مستقل به‌وجود آمده است.

بگذریم از اینکه نظریهٔ تکامل در توجیه برخی از بخش‌های تحولات، کاملاً شکست خورده است. به‌هرصورت، بسیاری از نظریات مشهور تنها مستندش اصل سادگی است.

نکتهٔ مهم این است که بدانیم اصل‌هایی چون اصل سادگی اصلاً در مقام داوری قطعی دربارهٔ واقعیت‌ها نیست؛ بلکه به‌دنبال روشی برای ساده کردن آموزش و محاسبات و یک قرینه و تأیید برای نظریه است و هیچ‌گاه نمی‌توان در یک بحث علمی برای اطمینان به حقانیت نظریه‌ای به آن استناد جست.

بریده شدن علوم تجربی یا عالمان تجربی از دانش‌های عقلی خالص، گاه سبب می‌شود ندانسته محصولی به‌بار بیاید که نتایجش متناقض باشد و دانش تجربی را نیز از بن ببرد و نابود کند.

انکار وجود روح براساس دانش عصب‌شناسی و انکار وجود خداوند بر پایهٔ بیگ‌بنگ، محصول مراعات نکردن اصول و قواعد تجربه و حدس است.

در فضای عمومی علوم تجربی، با سیاست یک‌بام‌ودوهوا مواجه‌ایم. از سویی، سست‌ترین مطالب را که هیچ استدلالی بر وجود آن نداریم، در قالب مطالب علمی جا می‌زنند و به خورد کودک و جوان می‌دهند