کتاب غروب آفتاب در اندلس

چاره این است که با آن‌ها در سه چیز پیمان ببندید و معاهده امضا کنید: اول: آزادی در تبلیغ دین؛ دوم: آزادی در آموزش به مسلمانان؛ سوم: آزادی در تجارت با آن‌ها؛ اگر بتوانید این سه امتیاز را از مسلمانان بگیرید راه پیروزی شما هموار خواهد شد.

خوش‌گذرانی و تجمل‌گرایی به اندازه‌ای رایج شد که درآمد عادی مردم برای گذراندن زندگی آنها کفایت نمی‌کرد! به علاوه هم‌چشمی و رقابت و بهره‌گیری از تجملات و زینت‌های زندگی‌به اندازه‌ای بالا گرفت که همه می‌خواستند از نظر خانه مجلل و تزیینات آن و پوشیدن لباس‌های گران‌قیمت و استفاده از زینت‌آلات برای خانه و خانوادهٔ خود از دیگران پیشی بگیرند. از آنجا که تأمین این خواسته‌ها با درآمدهای مشروع ممکن نبود کارگزاران، حاکمان، امیران و فرمانروایان مسلمان برای تأمین خواسته‌های خود به أخّاذی، رشوه و اختلاس از بیت‌المال پرداختند و فساد اداری رواج گرفت!

گفتم: «من که گیج شدم. آخر نفهمیدم که از نسل فریب‌خوردگان و غفلت‌زدگانم یا از نسل شیر و شمشیر و درد و نبرد؟!» گفتند: «در کل تاریخ یک بار آذرخشی تابید و یک لحظه حق بر جای خود تکیه زد و حاصل آن،‌ پدید آمدن شیرهای غرّان و شمشیرهای برّان بود و اینک تو از نسل همان‌هایی، ولی هشدار که «شیر را جز با مکر و حیله نمی‌توان شکار کرد و آهن را جز با آهن نمی‌توان کوبید!»

بدان کسانی که خود را کدخدای این دهکده می‌دانند نظامی ساخته‌اند که با حاکمیّت پنهان شریرترین افراد بر جامعه‌ای که خود از بردگیِ خویش بی‌خبر است انجامیده، جامعه‌ای که اختیارش تا حد انتخاب میان انواع ناحق تنزل یافته و حتی این حد از اختیار را هم ندارد، چرا که روان جامعه مسحور حیله‌هایی است که از جانب شریرترین افرادِ آ گاه از روان‌شناسی اجتماعی بر او اِعمال شده است.»

به این ترتیب سپاهیان مسلمان که نسبت به دشمنان مسیحی خود حالت غرور و برتری داشتند و با نیروی ایمان و غیرت مذهبی می‌جنگیدند (و به خاطر همین روحیه همواره در جنگ با دشمنان خویش پیروزی و پیشرفت داشتند) اندک اندک با تسلط مربیان مسیحی نسبت به آنان حالت فروتنی و اطاعت یافتند، و چنین پنداشتند که جنگجویان اروپایی بی‌تردید بر مبارزان مسلمان برتری دارند.

نفوذ اقتصادی که مقدمه نفوذ سیاسی است، از سوی پاپ و سران اروپا در اندلس استقرار یافت.

تو قدر نعمتِ عزت و استقلال را نمی‌دانی و از سوی دشمن به تو ذلت و خواری خواهد رسید.»