سید محمد علی جمال زاده
بیوگرافی سید محمدعلی جمال زاده
محمدعلی جمالزاده (دی ۱۲۷۰ در اصفهان ـ ۱۷ آبان ۱۳۷۶ در ژنو) از برجستهترین نویسندگان ایرانی قرن بیستم بود که بیش از هر چیز با نثر طنزآمیز و سبک خاص خود شناخته میشود. او بهدلیل تأثیر عمیقی که بر شکلگیری داستان کوتاه فارسی داشت، پدر این ژانر در ایران نامیده میشود.
جمالزاده در خانوادهای متوسط در اصفهان به دنیا آمد. پدرش، سید جمالالدین واعظ، روحانیای روشنفکر، خطیب و از حامیان مشروطه بود که سخنرانیهای تندش علیه استبداد، هم الهامبخش پسرش شد و هم جانش را گرفت. او به دستور محمدعلیشاه قاجار اعدام شد.
جمالزاده تا حدود ۱۲ یا ۱۳سالگی در ایران زندگی کرد و سپس برای ادامهی تحصیل به خارج از کشور رفت. او در لبنان، در مدرسهای کاتولیک نزدیک بیروت تحصیل کرد، سپس به فرانسه و بعد به سوئیس رفت و در دانشگاه لوزان و پس از آن در دانشگاه بورگوندی در دیژون در رشتهی حقوق درس خواند. پس از مرگ پدر، زندگیاش با دشواریهای زیادی همراه شد، اما با کمک دوستان و کارهای پراکنده، از جمله تدریس، توانست به زندگی ادامه دهد.
در دوران جنگ جهانی اول، درحالیکه هنوز جوان بود، به جمع ملیگرایان ایرانی در برلین پیوست و روزنامهای به نام رستاخیز را در بغداد برای این گروه راهاندازی کرد. در یکی از سفرهایش از بغداد به استانبول، از نزدیک شاهد کشتار ارامنه بود و بعدها مشاهداتش را در دو کتاب ثبت کرد. در همین سالها با نشریهی کاوه نیز همکاری داشت. او همچنین در کنگرهی جهانی سوسیالیستها در استکهلم نمایندهی ملیگرایان ایرانی بود.
جمالزاده با وجود دوری طولانی از ایران، همواره دربارهی زندگی و مسائل مردم ایران مینوشت. نثر او ساده، محاورهای و آمیخته با طنز بود و استفاده از تکرار، توصیفهای پیدرپی و اصطلاحات عامیانه سبک خاصی به نوشتههایش میداد که یادآور نویسندگانی چون دیکنز است.
مهمترین اثر او مجموعه داستان یکی بود یکی نبود است. این کتاب شامل شش داستان کوتاه است که به مسائل اجتماعی و سیاسی ایران در اوایل قرن بیستم میپردازد؛ موضوعی که پیش از آن کمتر در ادبیات فارسی مطرح شده بود. در این اثر، علاوهبر نقد دخالتهای خارجی، نوعی طنز تند نسبتبه تعصبهای مذهبی نیز دیده میشود. انتشار این کتاب در ایران با واکنشهایی منفی، بهویژه از سوی روحانیون، روبهرو شد و حتی نسخههایی از آن در ملأعام سوزانده شد. همین واکنشها باعث شد جمالزاده نزدیک به ۲۰ سال از فعالیت ادبی فاصله بگیرد.
آثار متأخر او به گفتهی بسیاری از منتقدان، از نظر انسجام، نوآوری و طنز گزنده به پای نوشتههای اولیهاش نمیرسد. او علاوهبر فارسی، به زبانهای فرانسوی، آلمانی و عربی نیز مسلط بود و آثار متعددی را از این زبانها به فارسی ترجمه کرد. همچنین چند دوره نامزد دریافت جایزهی نوبل ادبیات شد.
جمالزاده در سن ۱۰۵سالگی در ژنو درگذشت و در گورستان پتیـساکونه به خاک سپرده شد.
از مهمترین آثار محمدعلی جمالزاده میتوان به مجموعه داستان یکی بود یکی نبود اشاره کرد که نقطهی آغاز داستان کوتاه مدرن فارسی به شمار میرود. همچنین فارسی شکر است از آثار شناختهشدهی اوست که با نثری ساده و طنزآمیز به مسئلهی زبان و هویت میپردازد. از دیگر نوشتههای مهم او میتوان به گنج شایگان با رویکردی اجتماعی و تحلیلی و مجموعههایی چون صحرای محشر، تلخ و شیرین، کهنه و نو، غیر از خدا هیچکس نبود، آسمان و ریسمان و قصهی ما به آخر رسید، اشاره کرد که هرکدام بازتابی از نگاه انتقادی و تجربههای فکری او در دورههای مختلف زندگیاش هستند.
