
اگر از شیفتگان ادبیات بپرسید بزرگترین رماننویسهای تاریخ چه کسانی هستند، بعید است نام لئو تولستوی و فیودور داستایفسکی را در فهرستشان نیاورند. روسیه قرن نوزدهم بستری شد برای ظهور دو نابغهای که هم ادبیات کشورشان و هم شیوه درک ما از انسان و جهان را برای همیشه دگرگون کردند. جالب اینجاست که این دو نفر همعصر بودند، در یک جغرافیا زیستند، تحولات اجتماعی یکسانی را به چشم دیدند، اما دو پنجره کاملاً متفاوت رو به حقیقت گشودند.
جورج اشتاینر در یکی از پژوهشهایش نشان میدهد که انتخاب میان تولستوی و داستایفسکی صرفاً ترجیح یک سبک نوشتاری بر سبکی دیگر به شمار نمیرود، بلکه این انتخاب در حقیقت برگزیدن یکی از دو افق فکری و روحی انسان در تاریخ اندیشه است. کریل امرسون نیز در بازخوانیهای نقادانهی خود متذکر میشود که تقابل این دو نابغهی بزرگ، میدان برخورد حماسهسرایی پهناور با چندصدایی پرخروش رماننویسی مدرن به شمار میآید.
در این یادداشت، میخواهیم به عمق این تفاوتها برویم و ببینیم چرا جهان ادبیات هنوز بعد از گذشت بیش از یک قرن، میان انتخاب این دو نویسنده مردد مانده است.
فرق تولستوی و داستایفسکی در چیست؟
برای اینکه ریشه تفاوتهای این دو نویسنده را درک کنیم، بهتر است اول خاستگاه طبقاتی و مسیر زیستیشان را مرور کنیم. تولستوی اشرافزادهای زمیندار بود؛ کنتی ثروتمند که بخش بزرگی از زندگیاش را در ملک خانوادگیاش، یاسنایا پولیانا، در احاطه طبیعت، شکار و کشاورزان گذراند. این تجربهی زیستن در ملک روستایی، در بسیاری از آثار او بهصورت توجه ویژه به زمین، کار، طبیعت و زندگی روستایی بازتاب پیدا کرد.
در مقابل، داستایفسکی اگرچه جزو اشرافیان ردهپایین بود، اما بخش مهمی از زندگیاش با بدهی، فشار مالی و قمار …