اشارۀ مقدماتی
دههٔ ۱۳۲۰ ش دورهٔ رشد و شکوفایی نشریات بود، نه دورهٔ رونق کتاب. علتش آن بود که پس از وقایع شهریور ۱۳۲۰، با برچیده شدن بساط استبداد و اختناق دورهٔ پهلوی اول، آزادیهایی در جامعهٔ ایران برقرار شد و انگیزههای نوشتن و منتشر کردن به رسانهای نیاز داشت که پیام را هرچه زودتر و سریعتر به مخاطبان برساند. روند تولید کتاب بهطور طبیعی زمانبر است و برای انتقال سریع پیام مناسب نیست. این ویژگی عمومیت دارد، در همهجا و خاص جامعهٔ ایران هم نبود. ازاینرو، روند ویرایش را هم در نشریههای شاخص آن دوره باید دنبال کرد. در دههٔ ۱۳۲۰ کتابشناسی رسمی منتشر نمیشد و هنوز هم منبعی انتشار نیافته است که نشان دهد در هریک از سالهای آن دهه دقیقاً چند عنوان کتاب و چه کتابهایی منتشر شده است. بنا به برآوردها، در ۱۳۲۰ بیش از ۳۲۰ عنوان، در ۱۳۲۵ تعداد ۳۱۰ عنوان و در ۱۳۳۰ بیش از ۵۳۰ عنوان کتاب فارسی در سراسر ایران منتشر شده است [۱]. حال آنکه بنا به برآورد مسعود برزین، روزنامهنگار و تاریخنگار مطبوعات، و بررسی ناصرالدین پروین، پژوهشگر و تاریخنگار مطبوعات، از ۱۳۲۰ تا کودتای ۱۳۳۲، بیش از ۲۱۰۰ عنوان نشریه در ایران منتشر شده است که از این تعداد، حدود ۷۵۰ عنوان در تهران و حدود ۶۵۰ عنوان در شهرستانهای مختلف منتشر شده است [۲]. حزب تودهٔ ایران، که تا ۱۳۲۷ آزادانه فعالیت میکرد و در زمینهٔ انتشار نشریه، کتاب و جزوه بسیار فعال بود، بهتنهایی ۶۰ نشریهٔ وابسته داشت. شمارگان روزنامهٔ اطلاعات تا ۴۰ - ۵۰ هزار نسخه برآورد شده است۳، حال آنکه شمارگان کتاب در موارد استثنایی ممکن بود از ۱۰۰۰ نسخه تجاوز کند.
روز ۳ شهریور ۱۳۲۰ نیروهای متفقین از چند سو وارد خاک ایران شدند و دو روز بعد هواپیماهای جنگی چند شهر و …
