کتاب ادبیات عرب در گذر زمان

کتاب ادبیات عرب در گذر زمان نوشته هادی التمیمی، سیر ادبیات عرب را از دوران جاهلیت تا روزگار معاصر دنبال کرده و آن را در پیوند با جغرافیا، جامعه، دین، سیاست و تحولات فکری جهان عرب بررسی می‌کند. کتاب در کنار سیر تاریخی، مباحثی مانند مفهوم ادب، ریشه‌ی زبان عربی، نقش قبیله، جایگاه شعر و نثر، و پدیده‌هایی چون معلقات و شعر جاهلی را نیز توضیح داده است. نشر آناپل این پژوهش را با ترجمه سید محمود عربی و هدی المجی منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ادبیات عرب در گذر زمان

کتاب ادبیات عرب در گذر زمان با تمرکز بر پیوند تنگاتنگ ادبیات و تاریخ، تلاش کرده است تصویری مرحله‌به‌مرحله از شکل‌گیری و تحول ادب عربی ارائه کند. هادی التمیمی در مقدمه توضیح داده است که هدف خود را نه تدوین دایرةالمعارفی پرجزئیات، بلکه فراهم‌کردن متنی فشرده و قابل‌استفاده برای دانشجویان و علاقه‌مندان قرار داده و به همین دلیل از ورود به بحث‌های بسیار تخصصی و مناقشات انتقادی گسترده پرهیز کرده است. کتاب از جغرافیا، تقسیمات سرزمینی، ساختار اجتماعی و قبیله‌ای، باورهای دینی، اقتصاد، کشاورزی و دامداری، و نیز ریشه‌ی زبان عربی و جایگاه آن در میان زبان‌های سامی شروع می‌کند و سپس مفهوم ادب را در منابع کهن، تحول معنایی آن از آداب معاشرت و تهذیب نفس تا معنای امروزی ادبیات، و نسبت آن با اخلاق، فرهنگ و میراث مکتوب را مورد بررسی قرار می‌دهد. 

کتاب ادبیات عرب در گذر زمان، ادبیات عرب را بر اساس دوره‌های تاریخی و سیاسی سامان داده است: ابتدا دوران جاهلیت است که در آن زندگی اجتماعی، سیاسی و دینی عرب پیش از اسلام ترسیم می‌شود. پس از آن دوران آغازین اسلام، دوران امویان، دوران عباسیان، دوران اندلس و دوران معاصر قرار می‌گیرد. در هر یک از این دوره‌ها مسیر تحول شعر و نثر، تغییر موضوعات و سبک‌ها، و نسبت ادبیات با قدرت سیاسی و تحولات فکری دنبال شده است. در پایان هر فصل، بخشی با عنوان‌هایی مانند پرسش‌ها، گفت‌وگوها و فعالیت‌های کلاسی دیده می‌شود که نشان می‌دهد این کتاب برای استفاده‌ی آموزشی و دانشگاهی نیز طراحی شده است.

خلاصه کتاب ادبیات عرب در گذر زمان

التمیمی در ادبیات عرب در گذر زمان ابتدا بستر جغرافیایی و انسانی ادبیات عرب را ترسیم می‌کند. جزیره‌العرب با مساحت تقریبی سه میلیون کیلومتر مربع، تقسیمات مختلف در نگاه یونانیان و مورخان مسلمان، شهرها و نواحی مهمی مانند یمن، حضرموت، حجاز، نجد، بحرین، تهامه، مکه، طائف و یثرب، و تفاوت زندگی شهری و بدوی، زمینه‌ای است که بر شکل‌گیری زبان و ادبیات اثر گذاشته است. سپس زندگی اجتماعی و سیاسی عرب جاهلی شرح داده می‌شود. در ادامه، کتاب به ریشه‌ی زبان عربی در خانواده‌ی زبان‌های سامی، تفاوت زبان‌های جنوب جزیره با عربی شمالی و شکل‌گیری زبان ادبی در بازارهایی مانند عکاظ می‌پردازد. سپس مفهوم ادب در منابعی چون تاج العروس و آثار قدما بررسی شده و ادب به‌عنوان مجموعه‌ای از رفتارهای پسندیده، تهذیب نفس، آموزش، فرهنگ و در نهایت مجموعه‌ی سخنان زیبا در قالب نثر و شعر تعریف شده است. 

پس از این مباحث مقدماتی، دوره‌بندی ادبیات عرب مطرح می‌شود؛ هم به‌صورت سه‌گانه‌ی کلی (دوره‌ی باستان، میانه، نوین) و هم بر اساس دوره‌های سیاسی که ساختار کتاب بر آن استوار است: جاهلیت، آغاز اسلام، اموی، عباسی، اندلسی و معاصر. بخش گسترده‌ای از کتاب به دوران جاهلیت اختصاص یافته است. در این بخش، شعر جاهلی به‌عنوان مهم‌ترین شکل بیان ادبی معرفی شده و نقش شاعر به‌عنوان سخنگو، مورخ و مدافع قبیله توضیح داده شده است. ساختار قصیده‌ی جاهلی با مقدمه‌ی طللی تشریح شده و نمونه‌هایی از اشعار امرؤالقیس، عنتره، طرفه، زهیر و دیگران آورده شده است. کتاب سپس به زبان شعر جاهلی و دشواری واژگان آن برای خواننده‌ی امروز می‌پردازد و نشان می‌دهد که چرا توصیف شتر، صحرا و ابزار زندگی بدوی برای عرب آن دوره بدیهی و برای مخاطب معاصر دشوار است، درحالی‌که ابیات مربوط به عشق، مرگ و حکمت همچنان شفاف و قابل‌فهم مانده‌اند. جایگاه زن در شعر جاهلی، هم در مقام معشوق و هم به‌ عنوان نماد عفت و وقار، با نمونه‌هایی از اشعار عنتره، شنفری و اعشی بررسی شده است. در بخش پایانی، زندگی و شعر امرؤالقیس و لبید بن ربیعه به‌عنوان دو چهره‌ی شاخص معرفی شده و نسبت زندگی شخصی آن‌ها با شعرشان نشان داده شده است.

چرا باید کتاب ادبیات عرب در گذر زمان را بخوانیم؟

این کتاب برای کسانی که می‌خواهند ادبیات عرب را در پیوند با تاریخ، جغرافیا، دین و جامعه بشناسند، تصویری منظم و مرحله‌به‌مرحله فراهم کرده است. همچنین برای کسانی که با متن‌های کلاسیک عربی روبه‌رو می‌شوند، نوعی نقشه‌ی راه فراهم کرده است. توضیح ریشه‌ی زبان عربی، تفاوت لهجه‌های شمال و جنوب، و اشاره به بازارها و محافل ادبی، فهم زمینه‌ی زبانی و فرهنگی متون را آسان‌تر می‌کند. این اثر پلی میان آشنایی اولیه با ادبیات عرب و ورود به مطالعه‌ی منابع تخصصی‌تر ایجاد کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن ادبیات عرب در گذر زمان به دانشجویان و علاقه‌مندان رشته‌های زبان و ادبیات عرب، مطالعات اسلامی، تاریخ و الهیات پیشنهاد می‌شود؛ همچنین به پژوهشگران و دانشجویان ادبیات فارسی که می‌خواهند ریشه‌های عربی بسیاری از مفاهیم و سنت‌های ادبی را بهتر بشناسند.

بخشی از کتاب ادبیات عرب در گذر زمان

«اصل و ریشۀ ادب، دعا است. از این رو، مهمانی را هم مأدبه می‌نامند. در جاهلیت، واژۀ ادب معانی متعددی داشت؛ علاوه بر این در دوران جاهلیت و اسلام به معنی اخلاق نیکو نیز به کار می‌رفت. واژۀ ادب برای تهذیب نفس، آموختنِ دانش و شعر نیز استفاده شده است. در کتاب تاج‌العروس، ادبیات به عنوان مجموعۀ رفتارهای پسندیده و نجیبانه‌ای تعریف شده که ادیب در میان مردم به کار می‌برد و آن‌ها را از اعمال زشت و سخنان ناپسند باز می‌دارد. این کلمه نشان‌دهندۀ اخلاق والا، آموزش و تربیت و فرهنگ است. با گذشت زمان، معنای ملموس آن به معنای مجرد و درونی تبدیل شد. ادبیات استعداد ذاتی و مهارتی است که در روح انسان ریشه دارد و نیز سندی است بر میراث علمی و فرهنگی یک ملت در طول تاریخ. همچنین واژۀ ادب به مجموع آثار مکتوبی اطلاق می‌شود که در آن عقل انسانی با خلق و هنر نگارش تجلی می‌یابد. می‌توان گفت ادبیات مجموعه‌ای از سخنان زیبا است که به نثر یا شعر بیان می‌شود. در قرن دوازدهم واژۀ ادب برای شعر، نثر، علم عروض و نقد ادبی به کار می‌رفت.»