بریده‌هایی از کتاب شخصیت شناسی تاریخ معاصر

تاریخ، درک جریان رودخانه زندگی است. اگر تاریخ بخوانید قایقرانی هستید که می‌دانید مسیر رود به کدام سمت است و کجا شیب هست و کجا عمق رود زیاد می‌شود و کجا کم. تاریخ، عبرت است. کسی که تاریخ نمی‌داند مثل هندوانه‌ای است که در مسیر رودخانه افتاده است. در نظام هستی هیچ چیز تکرار نمی‌شود. اما از آن‌جا که تاریخ ماهیت جریانی و حالت تداومی دارد، عناصر مشابه در تاریخ زیاد می‌بینیم. پیش می‌آید که انسان‌ها در شرایط مشابه، تصمیمات مشابهی می‌گیرند.

یکی از نکات فاجعه‌آمیز امروز در جامعه ما این است که فعالان فرهنگی حرف‌ها و عقاید مخالفان خودشان را نمی‌دانند و نمی‌خوانند. در طرف مقابل هم همین طور است. مخالفان و دشمنان جمهوری اسلامی فکر می‌کنند نیرو های مسلمان ایرانی بسیار ساده، دست پایین و بی‌مطالعه هستند. روشنفکران ما هم همین مشکل را دارند و آرای نیروهای مذهبی را در ایران نمی‌خوانند؛ در نتیجه چون فضای این‌جا را نمی‌دانند با زبانی سخن می‌گویند که قابل فهم نیست. در نقطه مقابل، نیروهای مذهبی ما به مطالعه آرای مخالف تن نمی‌دهند. ویژگی شهید مطهری و دکتر شریعتی این است که حرف‌های مخالفان را خوب می‌خواندند. شهید مطهری می‌گفت به قدری کتاب «ماتریالیسم دیالکتیک» را خواندم که حفظ شدم؛ یعنی خواندن رأی مخالف تأثیر و ارزش دارد. او عمرش را فقط صرف مطالعه ملاصدرا، بوعلی سینا و خواجه نصیر نکرد.

شهید آیت‌الله بهشتی درباره دکتر شریعتی می‌گوید: شریعتی یک محقق جامع‌الاطراف در زمینه مسائل اسلامی و فهم صحیح کتاب و سنت نیست. او آشنا به معارف زمان و زبان زمان هست، ولی آشنایی‌اش با معارف اسلامی در حد یک جستجوگری است که خواسته به اسلام برگردد، با سرمایه‌ای غیرکافی از نظر معارف حقیقی اسلام. (شریعتی؛ جستجوگری در مسیر شدن، انتشارات بقعه، ص۸۲) و نیز می‌گوید: من مکرر گفته‌ام، دکتر شریعتی بیش از آن که اندیشمند باشد، شاعر است، روی قریحه حرف می‌زند، روی سلیقه حرف می‌زند و این بزرگترین انحراف و خطای او است... دو نقد دیگر هم بر دکتر بود: ... یکی پرخاشگری‌های نابجا یا بیش از حد چهره‌ها در گفته‌ها و نوشته‌هایش و دیگری ستایشگری‌های مُفرط.(همان، صص۵۴، ۶۷ و ۹۳)

به نظر من شهادت قرنی در ابتدای انقلاب، همان اندازه به امنیت اجتماعی، ملی و نظامی کشور ضربه زد که شهادت استاد مطهری، از نظر فکری و عقیدتی به نظام ما ضربه وارد کرد. همچنین شهادت شهید قرنی به همان اندازه برای ما آسیب در برداشت که شهادت آیت‌الله بهشتی، به تشکیلات و ساختار نظام جمهوری اسلامی آسیب وارد کرد.

قدرشناسی و سپاسگزاری از کسانی که خدمتی کرده‌اند، ولو در قید حیات نبودند از نکات بارز رفتار ایشان بوده است. یکی از شاگردان می‌گوید: آیت‌الله اراکی را مدتها می‌دیدم که پس از نماز مغرب و عشا از مدرسهٔ فیضیه به طرف صحن مطهر حضرت معصومه آمد و بر سر گوری نشسته و فاتحه می‌خواند. یک بار پرسیدم: آیا ایشان از بستگان شما هستند؟ فرمودند: «خیر، این آقا منقبتی از دریای مناقب امیرالمؤمنین را برای من گفت که من نشنیده بودم و اکنون به پاس حُرمت وی، هر شب برایش فاتحه می‌خوانم.»

وقتی که آیت‌الله اراکی علی رغم کبر سن، نسبت به امام خمینی (هشت سال) به ایشان می‌رسند می‌گوید: السلام علیک یا بن رسول‌الله، که امام هم در پاسخ می‌گوید: السلام علیک یا بقیه السلف الصالح.