فرزندم در سرزمین مجازی نوشته مریم کوپایه‌ئیها کتابی در حوزه روان‌شناسی کودک و درباره آسیب‌شناسی رابطه کودکان و نوجوانان و فضای مجازی است.

درباره کتاب فرزندم در سرزمین مجازی

ویژگی اصلی عصر حاضر، پیشرفت در فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات است که در بدو پیدایش، دسترسی به آن محدود بود، اما روزبه‌روز بیشتر در اختیار بشر قرار گرفت و امروزه، دسترسی به آن در مکان‌ها و زمان‌های مختلف، به سهولت امکان دارد؛ در خانه، مدرسه، جامعه و... . محور اصلی کارکرد این فناوری‌ها، تکنولوژی‌ای به نام «اینترنت» است که زندگی روزانهٔ ما را در خانه، محیط آموزشی و محیط کار تغییر داده است.

اینترنت، منبع غنی اطلاعات، دانش و قدرت است. پژوهش‌گران بر این باورند که اینترنت می‌تواند باعث ایجاد اَشکال جدید و مثبتی از تعاملات و فعالیت‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی شود.

اینترنت، ابزار ورود به فضای مجازی است؛ نباید فضای مجازی را مترادف با اینترنت دانست، اما خدمات فضای مجازی از طریق اینترنت ارائه می‌شود.

در مجموع باید گفت، اینترنت و فضای مجازی متشکل از بسیاری از رسانه‌هاست که در آن پیام کتبی، صوتی و شفاهی با محتوای تبلیغی و ایدئولوژیک وجود خواهد داشت.

در این کتاب، منظور از به کار بردن عبارت «فضای مجازی»، خدمات کامپیوتریِ مبتنی بر اینترنت و یا سایر جنبه‌های استفاده از رایانه و یا گوشی‌های هوشمند است که کودکان را به صورت ذهنی و فیزیکی درگیر خود می‌کند؛ مانند سایت‌ها، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های رایانه‌ای. در بعضی موارد، به علت هم‌پوشانی مفهومیِ «فضای مجازی» و «اینترنت»، هردو واژه در متن کتاب با مفهوم مشابه به کار رفته است.

باید توجه داشت که فضای مجازی و اینترنت، پیچیده‌ترین اختراع در تاریخ زندگی بشر، ممکن است مفید یا مضر باشد؛ در حقیقت، نوع استفاده از آن، سودمندی یا زیانباری آن را تعیین می‌کند.

استفاده از فضای مجازی به مصرف دارو شبیه است؛ همان‌طور که اگر دارو صحیح مصرف نشود، آسیب می‌زند، فضای مجازی نیز مانند داروی ذهنی و روانی می‌تواند به توسعهٔ ذهن و رشد آدمی کمک کند، اما اگر انسان از آن صحیح استفاده نکند، به مراتب بیشتر از زمانی که به فضای مجازی دسترسی ندارد، ضرر می‌کند.

از آسیب‌های استفادهٔ نادرست از فضای مجازی باید به اعتیاد اینترنتی، فردگرایی و انزوای اجتماعی، افزایش خشونت، پورنوگرافی (هرزه‌نگاری)، بحران هویت یا اختلال در شکل‌گیری شخصیت، ایجاد تنش‌های خانوادگی، تغییر سبک زندگی و... اشاره کرد.

با وجود آسیب‌های فضای مجازی، راه‌کارهایی نیز برای استفادهٔ صحیح و کاهش آسیب‌های آن وجود دارد. کارشناسان این عرصه دربارهٔ راه‌های مختلف کاهش آسیب‌های فضای مجازی از جمله فیلترینگ، سواد رسانه‌ای، رژیم رسانه‌ای و... نظریاتی را مطرح می‌کنند که در این نوشتار این موضوع به اختصار بررسی خواهد شد.

هرچند فواید و آسیب‌های فضای مجازی به سنّ خاصی اختصاص ندارد، به دلیل آن‌که کودکان هنوز رشد کافی برای تصمیم‌گیری مناسب دربارهٔ چگونگی استفاده از این امکانات را ندارند، والدین مسئولیت جدی در هدایت فرزندان خود دارند تا آن‌ها از فضای مجازی استفادهٔ بهینه کنند و از آسیب‌های آن در امان بمانند.

کتاب حاضر تلاش کرده است پدران و مادران را راهنمایی کند تا فرزندانشان را در کودکی به گونه‌ای تربیت کنند که در جوانی از توانمندی لازم برای استفادهٔ صحیح از فضای مجازی و بهره‌برداری مناسب از امکانات آن برخوردار شوند.

خواندن کتاب فرزندم در سرزمین مجازی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

والدین و مربیان کودک مخاطبان این کتاب‌اند.

بخشی از کتاب فرزندم در سرزمین مجازی

فرهنگ لغت آکسفورد «هویت» را این‌گونه تعریف می‌کند: «خصوصیات، احساسات و باورهایی که باعث تمایز افراد از یکدیگر می‌شوند.»

به اعتقاد «بلومر»، عناصر سه‌گانهٔ هویت، یعنی شخص، فرهنگ و جامعه، در تکوین شخصیت فرد نقش مهمی را ایفا می‌کنند. «هویت شخصی» ویژگی بی‌همتای فرد را تشکیل می‌دهد. «هویت اجتماعی» در پیوند با گروه‌ها و اجتماعات مختلف قرار می‌گیرد و شکل‌گیری آن، متأثر از آن‌هاست. و «هویت فرهنگی» برگرفته از باورهایی است که در عمق وجود فرد به علت تعامل او با محیط پیرامون و آموزه‌های آن، از بدو تولد تا کهن‌سالی، جای گرفته است.

هویت در جامعهٔ سنتی، ثابت و دارای ساختاری معین و وابسته به مکان است. وابستگی به مکان، موجب ثبات و تداوم در مرزهای فردی و اجتماعی است و تغییر این مرزها امری دشوار است؛ در مقابل، هویت در جامعهٔ مدرن و در فضای مجازی بی‌مرز، نامحدود و فارغ از ساختار مشخص است.

از آن‌جا که فضای سایبری، صحنه‌ای فرهنگی و اجتماعی است که فرد خود را در موقعیت‌ها، نقش‌ها و سبک‌های متنوع زندگی قرار می‌دهد، زمینه‌ای است برای آسیب‌پذیری شخصیت کاربر که در نتیجه، موجب چندشخصیتی شدن کاربر خواهد شد. کودکان در این محیط آسیب بیشتری می‌بینند؛ به‌ویژه در دورانی که هویت آنان شکل می‌گیرد، این خطر بیشتر می‌شود.

کودک در هنگام ورود به دوران بلوغ، که مرحلهٔ شکل‌گیری هویت اوست و همواره به دنبال کشف ارزش‌ها و درونی کردن آن‌هاست، با اینترنت و حجم گستردهٔ اطلاعات مواجه می‌شود و به ناچار می‌خواهد از طریق جست‌وجو در دنیای مجازی، هویت خویش را پیدا کند. ممکن است برخی از آن‌ها، راه را در اینترنت گم کنند و دوران هویت‌یابی‌شان را با بحران سپری کنند و گاهی برخی از اطلاعات حقیقی مانند: سن، تحصیلات، محل سکونت و حتی جنسیت در فضای مجازی از بین می‌رود؛ برای نمونه، بسیاری از افرادی که در اتاق‌های چت مشغول گفت‌وگو با یکدیگر هستند و خود را با مشخصاتی غیرواقعی و دروغین به مخاطب یا مخاطبان خود معرفی می‌کنند؛ با این حال، همین شخصیت‌های ناشناس تأثیرات گوناگونی بر یکدیگر دارند.

بریده‌هایی از کتاب فرزندم در سرزمین مجازی