بریده‌هایی از کتاب زندانیان جغرافیا

روسیه از وضعیت نامساعد جغرافیایی رنج می‌برد و صرفاً به علت وجود نفت و گاز است که به یک قدرت ضعیف‌تر تبدیل نشده. جای تعجب ندارد که پتر کبیر در سال ۱۷۲۵ به نوادگان خود توصیه کرد «تا جایی که ممکن است به قسطنطنیه و هند نزدیک شوید. هر که بر این سرزمین‌ها حکم براند، حاکم حقیقی جهان خواهد بود. در نتیجه، جنگ‌های ادامه‌دار را نه فقط در ترکیه (کنونی)، بلکه در ایران نیز ترغیب می‌کنم... تا خلیج فارس نفوذ کنید، تا هند پیش بروید».

به این فهرست، باید کشورهای گرجستان، اوکراین و مولداوی را اضافه کرد که همهٔ آن‌ها مایلند به هر دو سازمان ملحق شوند، اما به دلیل نزدیکی جغرافیایی به روسیه و استقرار نیروهای روس یا شبه‌نظامیان طرفدار روسیه در خاک آن‌ها، از این اتحادیه‌ها دور مانده‌اند. عضویت هر یک از این سه کشور در ناتو می‌تواند جرقهٔ جنگ را بزند.

در جوامع فقیرنشین که نهادهای پاسخگو محدود هستند، قدرت به دست تشکیلاتی چون «شبه‌نظامیان» و «احزاب سیاسی» می‌افتد. هنگامی که آن‌ها در حال مبارزه برای قدرت هستند، گاهی اوقات مورد تشویق حامیان بی‌تجربهٔ غربی قرار می‌گیرند و در این میان بسیاری از مردم بی‌گناه هم کشته می‌شوند. این‌طور به نظر می‌رسد که در سال‌های آینده در لیبی، سوریه، یمن، عراق و احتمالاً سایر کشورها وضعیت به همین منوال خواهد بود.

در خاورمیانه، قدرت از لولهٔ تفنگ می‌گذرد.

«هندوستان نه یک ملت است و نه یک کشور. بلکه شبه‌قاره‌ای از ملیت‌هاست».

این تحولات، پس‌زمینهٔ رخدادهای شوک‌آور اوایل سال ۲۰۱۶ بود، یعنی زمانی که عربستان سعودی (کشوری با اکثریت سنی) ظرف یک روز ۴۷ زندانی را اعدام کرد که در میان آن‌ها یک روحانی برجستهٔ شیعه به نام شیخ نمر النمر نیز به چشم می‌خورد. این حرکتی حساب‌شده از سوی خاندان سلطنتی سنی حاکم بود تا به جهانیان، از جمله ایالات متحده نشان دهد که فارغ از توافق یا عدم توافق هسته‌ای، سعودی‌ها قصد دارند با ایران رودررو شوند. تظاهرات در جهان اسلام شیعه به راه افتاد، سفارت سعودی در تهران غارت و به آتش کشیده و روابط دیپلماتیک بین دو کشور قطع شد و فضا برای ادامهٔ جنگ مذهبی سنی‌شیعه نیز مهیا گشت.

در خاورمیانه، قدرت از لولهٔ تفنگ می‌گذرد.

من... شروع کردم به تصویرسازی از «کیم جونگ ایل» با این عبارت آغازین که «آه... رهبر عزیز» ولی واژه‌ها بر لبانم خشکیدند.» کریستوفر هیچنز، عشق، فقر و جنگ: سفرها و یادداشت‌ها

تاریخ به ما می‌گوید که روندها ممکن است فقط ظرف چند دهه تغییر کنند و جغرافیا به ما می‌گوید که اگر انسان‌ها بی‌وقفه در تلاش برای غلبه بر قوانین جغرافیا نباشند، این قوانین بر ما غلبه خواهند کرد.

ویکتور یانوکوویچ، رئیس‌جمهور اوکراین، سعی کرد هر دو طرف را بازی دهد. او از یک سو با غرب لاس می‌زد و از سوی دیگر به روسیه باج می‌داد ـ به همین دلیل هم پوتین با او مدارا می‌کرد. اما هنگامی که تصمیم گرفت توافق‌نامهٔ تجاری گسترده‌ای را با اتحادیهٔ اروپا امضا کند ـ که می‌توانست منجر به عضویت اوکراین در این اتحادیه شود ـ پوتین موضع خود را تغییر داد. برای نخبگان سیاست خارجی روسیه، عضویت در اتحادیهٔ اروپا به وضوح یک اسب زین‌کرده برای پیوستن به ناتو است و عضویت اوکراین در ناتو، خط قرمز روسیه محسوب می‌شود.

«یک اینچ به آن‌ها بده، آن‌ها یک مایل جلو خواهند آمد»

«به نرمی صحبت کنید، اما یک چماق بزرگ همراه داشته باشید».

در سال ۱۸۶۷ آلاسکا از روسیه خریداری شد. در آن زمان، ویلیام سوراد، وزیر خارجه، پس از اینکه با این معامله موافقت کرد به «سوارد دیوانه» مشهور شد. او هفت میلیون و ۲۰۰ هزار دلار یا دو سنت به ازای هر هکتار پرداخت کرد. مطبوعات او را متهم به خرید برف کردند، اما در سال ۱۸۹۶ و پس از کشف ذخایر عمدهٔ طلا در این منطقه، ذهنیت‌ها تغییر کرد. چند دههٔ بعد، ذخایر نفتی بزرگی نیز در آنجا یافت شد.

سایکس ـ پیکو در حال فروپاشی است و استقرار دوبارهٔ آن، حتی به شکلی دیگر، امری طولانی و خونین خواهد بود.

در زمان جنگ دوم خلیج (فارس) در سال ۲۰۰۳، حتی ایالات متحدهٔ آمریکا به عنوان بزرگ‌ترین نیروی جنگی در جهان، بهتر از هر کسی می‌دانست که با وجود در اختیار داشتن قدرت آتشباری برتر، ایران‌آن‌گونه که (ارتش ایالات متحده) یک‌بار از مسیر جنوب وارد خاک عراق شده بود‌کشوری نیست که بتوان به آن حمله کرد. در حقیقت، ارتش ایالات متحده در آن زمان این اصطلاح را به کار می‌برد: «تخصص ما بیابان‌هاست، نه کوهستان‌ها».

برخی از روزنامه‌نگاران در جنبش سبز هم عمل مشابهی انجام دادند و دانشجویان جوان شمال تهران را به عنوان جوانان ایران توصیف کردند و درنتیجه، دیگر جوانان ایرانی را که مثلاً به بسیج و سپاه گرایش داشتند، نادیده گرفتند.

قبیلهٔ اسد، که رئیس‌جمهور بشار اسد از آن می‌آید، علوی است، اقلیتی که تقریباً ۱۲ درصد جمعیت سوریه را تشکیل می‌دهد. این خانواده پس از کودتای پدر بشار، حافظ اسد، در سال ۱۹۷۰ حکومت را به دست گرفتند. حافظ اسد در سال ۱۹۸۲ قیام اخوان‌المسلمین سنی را در حما سرکوب کرد و طی چند روز حدود سی هزار نفر قتل عام شدند.

موضوع کشمیر علاوه بر اینکه یک مسئلهٔ استراتژیک است، بخشی از غرور ملی نیز محسوب می‌شود. کنترل کامل کشمیر برای هند می‌تواند دریچه‌ای به آسیای مرکزی و هم‌مرز شدن با افغانستان باشد. این امر همچنین هم‌مرز بودن پاکستان با چین را منتفی می‌کند و در پی آن سودمند بودن روابط چین و پاکستان را کاهش می‌دهد. دولت پاکستان علاقه دارد به همه بفهماند که «دوستی‌اش با چین، مرتفع‌تر از کوه‌ها و عمیق‌تر از اقیانوس‌ها» است. هرچند چنین ادعایی صحت ندارد، اما گاهی اوقات باعث می‌شود تا آمریکایی‌ها را بابت اینکه پاکستان از دریافت کمک‌های گستردهٔ واشینگتن بی‌نیاز شود، نگران کند.

ایران به دلیل مدیریت نامناسب، فساد، وضعیت کوهستانی که مانع ارتباطات از طریق حمل‌ونقل است و تحریم‌های اقتصادی که مانع مدرن شدن برخی از بخش‌های صنعت شده، نسبتاً فقیر است.

بر اساس گزارش گارد ساحلی ایالات متحده در سال ۲۰۱۳، روسیه با دارا بودن بزرگ‌ترین ناوگان یخ‌شکن جهان ـ در کل ۳۲ فروند ـ قدرت پیشتاز در قطب شمال است. شش فروند از این ناوشکن‌ها، به عنوان تنها نمونه‌های موجود در جهان قابلیت حمل کلاهک سلاح هسته‌ای دارند، افزون بر اینکه روسیه قصد دارد تا سال ۲۰۱۸ قدرتمندترین ناو یخ‌شکن جهان را به آب بیندازد. این ناو توانایی شکستن یخ‌ها تا عمق بیش از ده فوت و حمل تانکرهای نفتی با ظرفیت تا هفتاد هزار تُن را از میادین نفتی یخ‌زده دارد. در مقابل ایالات متحده تنها یک ناو یخ‌شکن کارکردهٔ سنگین به نام «یواس‌اس پولار استار» دارد که در دههٔ ۱۹۶۰ و در هشتمین سال استفاده‌اش زمینگیر شد و برنامه‌ای هم برای ساخت نمونهٔ دیگری ندارد. آمریکا در سال ۲۰۱۲ برای تدارکات پایگاه تحقیقاتی‌اش در قطب جنوب به روسیه متوسل شد که در زمینهٔ همکاری قدرت‌های بزرگ، یک پیروزی به شمار می‌رفت، اما در عین حال نشان داد که آمریکا چقدر در این زمینه عقب افتاده است.

سرزمینی که در آن زیست می‌کنیم همیشه ما را شکل داده است. جنگ‌ها، قدرت، سیاست و توسعهٔ اجتماعی مردمی را شکل می‌دهد که تقریباً همه جای کرهٔ زمین را اشغال کرده‌اند.

«شما می‌توانید روسیه را از سرزمین آلاسکا، از جزیره‌ای در آلاسکا ببینید». حق با او بود. یک جزیرهٔ روسیه در تنگهٔ برینگ در فاصلهٔ دو و نیم مایلی جزیرهٔ آمریکایی لیتل دایومید در همان تنگه قرار دارد و با چشم غیرمسلح هم قابل مشاهده است. شما در واقع می‌توانید روسیه را از آمریکا ببینید.

در کل یک عامل جغرافیایی مشخص وجود ندارد که مهم‌تر از دیگر عوامل باشد. نه کوه‌ها مهم‌تر از بیابان‌ها هستند و نه رودخانه‌ها مهم‌تر از جنگل‌ها. در نقاط مختلف این سیاره ویژگی‌های مختلف جغرافیایی، برای مشخص کردن آنچه مردم می‌توانند یا نمی‌توانند انجام دهند، در میان عوامل غالب قرار دارند.

هنگامی که ما به ستارگان دست می‌یابیم، چالش‌های پیش رو این چنین هستند که شاید مجبور شویم برای رویارویی با آن‌ها گرد هم آییم: سفر به پهنهٔ گیتی نه به عنوان روسی، آمریکایی یا چینی، بلکه به عنوان نمایندگان بشریت. اما گرچه ما از قید و بند جاذبه رسته‌ایم، ولی تا به امروز هنوز هم زندانی افکار خود هستیم، اسیر بدگمانی نسبت به «دیگری» و در نتیجه، رقابت اصلی ما برای منابع است. راهی طولانی در پیش است که باید طی شود.

نشانه‌های زیادی از آن دارد و رخدادهای کنونی خاورمیانه فقط به این احتمال دامن می‌زند که شاید نام کردستان و وارد شدن آن به حقوق بین‌الملل، صورت عینی به خود بگیرد. این پرسش‌ها مطرح است: این کشور چه شکلی خواهد بود؟ و سوریه، ترکیه و ایران چه واکنشی نشان خواهند داد اگر قرار باشد مناطق کردنشین‌شان به آن ملحق شوند و سعی کنند یک کردستان مستقل را با امکان دسترسی به دریای مدیترانه ایجاد کنند؟

تمرکز روی مسئلهٔ اسرائیل/ فلسطین گاهی اوقات عود می‌کند اما در نهایت، آنچه که در دیگر نقاط اتفاق می‌افتد، حداقل برخی از ناظران را به این باور می‌رساند که مشکلات منطقه ناشی از موجودیت (رژیم) اسرائیل نیست. این دروغی بود که دیکتاتورهای عرب از آن سوءاستفاده کردند تا اذهان مردم را از میزان قساوت خود منحرف کنند و بسیاری از مردم منطقه نیز پذیرای آن شدند. در عین حال، همین دیکتاتورها در غرب به عنوان احمق‌هایی مفید دیده می‌شوند. با وجود این، تراژدی مشترک اسرائیل و فلسطین ادامه دارد و پافشاری روی این سرزمین کوچک، ممکن است دوباره توسط بعضی‌ها به عنوان مهم‌ترین مناقشه در جهان در نظر گرفته شود.

فلسطینی‌ها به خوبی می‌دانند اکثر کشورهای عربی که در قرن بیست‌ویکم به آنجا گریخته‌اند، از اعطای شهروندی به آن‌ها خودداری می‌کنند؛ این کشورها اصرار دارند که فرزندان و نوه‌های فلسطینی‌ها نیز در وضعیت پناهندگی باقی بمانند و سعی‌شان این است که اطمینان حاصل کنند آن‌ها در جامعهٔ میزبان ادغام نمی‌شوند.

وقتی افراد سرشار از نفرت چیزی را می‌گویند، دقیقاً همان منظور را دارند.

کشورهای بزرگ، زمان صلح را صرف آماده‌سازی برای زمان شعله‌ور شدن جنگ می‌کنند.

آمریکایی‌ها به اروپا اهمیت می‌دهند و به ناتو توجه دارند، گاهی اوقات دست به اقدام می‌زنند (اگر در چارچوب منافع آمریکا باشد)، اما در حال حاضر برای آمریکایی‌ها، روسیه عمدتاً یک مشکل اروپایی است، هرچند همواره نیم‌نگاهی به آن دارند. این وضعیت چین را به حال خود رها می‌کند. و چین در حال سر بر آوردن است.