کتاب تاریخ طبیعی زوال

بوسه‌ها اثری از خود به جای نمی‌گذارند و این تنها زخم‌های عمیق‌اند که نقش خود را به هر ترتیبی بر جسم و روح آدمی حک می‌کنند

باری، مردان قدرتمندِ زمین که سالیان سال خود را سرداران سازندگی می‌پنداشته‌اند، که چنین خانه‌های بی‌نظیری را برای خویش ساخته‌اند، مردانی که در اوجِ بلاهتْ چشم‌به‌راهِ سلسله‌ای بی‌پایان از نوادگان بوده‌اند، نوادگانی که وارثِ نام و القاب و شیوه زندگی مجلل آنان باشند، اما هیچ چیز از اَعمالِ این مردان، از ولخرجی‌های فراوان، و آرزوهای گران‌قدرشان برجای نمی‌ماند، مگر ویرانه‌های تکه‌پاره‌ای که به سرپناهِ تنگ‌دست‌ترین و بخت‌برگشته‌ترین اعضای نسل بشر بدل می‌شوند، و در هیاتِ ویرانه‌ها بس مفیدترند تا در هیاتِ پرشکوهی که در روزگاران پیشین داشته‌اند.

یک نقاشی قرون وسطایی از مریم مقدس در زمانِ خود اصل محسوب نمی‌شد، و تنها پس از گذشتِ قرن‌ها «اصیل» شناخته شد. پس مفهوم اصالت خودْ محصولِ فرایند بازتولید است، نه مقدم بر آن. اصالت مفهومی است که به‌طورِ رو به پس ساخته می‌شود.

منشاءِ امر اصیل بیرون از آن، یعنی در امری «غیراصیل» است؛ آنچه در ابتدا وجود دارد، کپی است، نه اصل. امر اصیل از ابتدا عدمِ اصالت را در خود دارد، یا می‌توان گفت استثناءِ برسازنده اصالت همان امرِ غیراصیل در مقامِ کپی است.

شاتوبریان این درهم آمیزی کار طبیعت و انسان را چنین به تصویر می‌کشد: پاره‌های ابولهول، آنوبیس، همراه با مجسمه‌ها و تک ستون‌های شکسته درون رود نیل غلتیده‌اند و در زیر زمین میان مزارع برنج و لوبیا مدفون شده‌اند...ابرها که همچون موجها بر دیوارهای ویرانه‌ها می‌بارند، تو گویی آنها را به دو نیم می‌کنند؛ تندیس شغال که بر سکویی سوار است، سرِ گرگ- گون خویش را به پشت پیکرِ ایزدی می‌کشاند که سری همچون گاومیش دارد...دسته گلی از یاسمن، تندیس کهنی از ونوس را در بر می‌گیرد، تو گویی‌خواهد جانشین کمربند او شود؛ ریش سپیدی از خزه‌ها از چانه هب آویزان است؛ شقایق بر صفحات کتاب الهه خاطره (Mnemosyne) شاخه می‌دواند، نشانی دلفریب از شهرت گذشته و نسیان امروزی چنین قلمروهایی.

زبان دقیقآ از آن رو به بیان بدل می‌شود که نمی‌تواند آنچه را می‌خواهد، بگوید. تنها به‌واسطه تامل در خود به عنوان نوعی شکست یا ویرانگی است که زبانِ فلسفی می‌تواند چیزی را عیان سازد که نمی‌تواند توسط مفاهیم فلسفی بیان شود.

بنیامین به پیروی از فروید بدین نکته اشاره می‌کند که پاره‌های‌خاطره غالبآ زمانی از نیروی بیشتری برخوردارند که اتفاق سازنده آنان هرگز وارد آگاهی نشود. کارکرد آگاهی، نه دریافت ردِپاهای خاطره (memory trace) که محافظت از ارگانیسم در برابر سیلِ محرک‌ها است. برای موجود زنده، محافظت در برابر محرک‌های بیرونی از دریافت آنان اساسی‌تر است.

از این همه که بگذریم، آیا سزاوار نیست بپرسیم برج‌های تهران که بسیاری از گرانترین آنها در شمالی ترین نقاط شهر هنوز خالی از سکنه‌اند بر جای خالی یا خرابه‌های چند آسایشگاه یا نوانخانه بنا شده‌اند و چه فریادهای گوشخراشی را در قعر خود مدفون کرده‌اند؟ در شهری که علی رغم سیر صعودی بیماری‌های روانی از تعداد آسایشگاه‌های آن روزبروز کاسته شده و دفاتر معاملات املاک، هذیان‌های بیماران موج خورده جنگی را طوری بدست فراموشی سپرده‌اند که تو گویی این زخم‌ها هرگز نه در واقعیت تجربه شده‌اند و نه در خاطره لانه کرده‌اند... در شهری که تیمارستان‌هایش بیماران را هنوز با شوک الکتریکی استقبال و بدرقه می‌کند، چنین ولعی برای ساختن آپارتمان‌های میلیارد تومانی که پنجره‌شان رو به منظره خاک‌آلود و تب‌زدهٔ اتوبان‌ها باز می‌شود چندان غیر منتظره نیست!

در حیطه هنر مدرن، آدورنو افولِ هاله یا اصالت‌گرایی را با جایگزینی آن هم‌گام می‌بیند و به همین سبب به باورِ بنیامین درباره سیاسی‌شدنِ هنر در عصر بازتولید مکانیکی بدگمان است. مفهوم هاله بیانگر ساختاری ایدئولوژیک است که خودْ محصولِ فرایند یا تکنولوژی‌های بازتولید است، نه خاستگاهِ آن. کارکرد صنعت فرهنگ‌سازی همان جایگزینی هاله یا اصالت اثر هنری از طریقِ هرچه مستحکم‌ترکردنِ پایه‌های حرفه هنردوستی و زیباشناسی است.

«فلاکتِ انسان تنها از یک چیز ناشی می‌شود: این‌که نمی‌تواند با آرامش در یک اتاق بماند».