کتاب شیخ بی خانقاه

اذان، سرودی آیینی بود که مسلمانان را به سوی مسجد فرا می‌خواند. پیامبر در حقیقت پیام پیامبری خویش را در اذان قرار داد. سرود توحید و نبوت و نماز و نیایش. پیامبر به جای بانگ ناقوس و صدای سرنا و شعله بلند آتش، صدای انسان را انتخاب کرد.

معجزه برای منکران بود، وگرنه مومنان که باور داشتند

اگر شما با اسب یا خرتان به سفر رفتید، راه را گم کردید، بیابان بود، وقت نمازتان است و فقط مقدار کمی آب در حدّ وضو گرفتن برای‌تان مانده، اسب یا خر شما هم تشنه است، می‌دانید حکمش چیست؟ آب را به اسب یا خرتان برای رفع تشنگی‌شان بدهید و خودتان برای نماز تیمّم کنید. یعنی فقه ما، دین ما برای حیوان نفس محترمه قائل است.

کلید شناخت انسان‌ها چشمان آنها است.

حاج‌آخوند باتبسم گفت: این مسته خوب خواند وقتی گفت من مست و تو دیوانه! از کجا می‌دانست که من دیوانه هستم؟ من مستِ دیوانه‌ام یا دیوانه مست؟ حاج‌آخوند زمزمه کرد: در خور مستی ما رطل و خم و ساغر نیست ما از آن می زدگانیم که دریا زده‌ایم

همیشه، در زندگی از خود بپرسید: من آرشم؛ تیر شهاب جانم را به کدام سمت پرتاب کنم؟ کدام قلمرو هنر و اندیشه را گسترش دهم؟ کُنده پیکرم را در آتشدان زندگی بسوزانم تا شعله امید و ایمان بالا رود. کسی که این پرسش در ذهنش بدرخشد، دیگر نومید نخواهد بود، باری به هر جهت زندگی نمی‌کند و نگاهش به افق‌های دوردست است. از مرگ، زندگی می‌سازد، نه این که زندگی‌اش خمودی و مُردگی باشد. آرش نماد امید و ایمان و آینده بینی و ایثار در فرهنگ ماست.

صدای اذان، صدای پیوسته همه افق‌های جهان است. مگر افق هر منطقه با دیگری تفاوت ندارد؟ وقتی در هر افقی صدای اذان بلند شود، یعنی صدا همیشگی، جاری و پیوسته و پایدار است.

وقت درو، هنگامی که خوشه‌ای خم می‌شود و سر و صورت شما را لمس می‌کند، زبانش زبان محبت و بوسه است. می‌گوید، خداوند مرا برای تو آفریده است. حال تو به من بگو ببینم، تو را برای که و برای چه آفریده است؟

روزی یکی از دوستان پیامبر ما، که پیامبر رحمت است، پیش او آمد. با اسبش بود و دهانه اسب، در دستش. به پیامبر گفت: سلامٌ علیک. پیامبر پاسخ داد: سلامٌ علیکما. او فقط به پیامبر سلام داد و پیامبر در پاسخ گفت: سلام بر هردوی شما. سوار تعجب کرد و پرسید: ای رسول خدا، من که یک نفر بیشتر نیستم، چرا گفتی سلام بر هردوی شما؟ پیامبر گفت: برای این که به اسبت هم سلام دادم. بغض حاج‌آخوند شکست و گفت: توجه کردید؟ پیامبر به اسب سلام کرد. من از وقتی در جوانی این مطلب را در کتاب «سنن النبی» خواندم، همیشه به اسبم سلام می‌دهم، دستم را بر پیشانی‌اش می‌گذارم. نوازشش می‌کنم، پیشانی اسبم را، چشمانش را، یالش را می‌بوسم. از او تشکر می‌کنم و می‌گویم: اسب! ممنون تو هستم.

پسرم! همیشه یادت باشد که ما از دیگران بهتر نیستیم. ما قاضی دیگران نیستیم. ما موقعیت‌های دیگران را نمی‌دانیم. ما نمی‌دانیم اگر ما در چنان موقعیتی بودیم، چه می‌کردیم. نگاه ما به موقعیت ذاتی خودمان باشد و نه موقعیت‌های طبیعی و تصادفی دیگری.

ما از این زیرکی‌های بازاری همیشه آسیب می‌بینیم. خود را بهتر از دیگری دانستن و جنس خود را مرغوب تلقی کردن و دیگری را ناچیز و متاع او را کم بها شمردن و قاضی خلق خدا بودن؛ این مرام و رویه، نشانه بیماری است. هرچند این بیماران، خود را طبیب می‌انگارند و می‌خواهند خلق خدا را مداوا کنند. مصیبت بزرگی است بیماری که گمان می‌کند طبیب است؛ البته طبیب آدمی‌کش و نه عیسوی هش

همیشه، در زندگی از خود بپرسید: من آرشم؛ تیر شهاب جانم را به کدام سمت پرتاب کنم؟ کدام قلمرو هنر و اندیشه را گسترش دهم؟ کُنده پیکرم را در آتشدان زندگی بسوزانم تا شعله امید و ایمان بالا رود. کسی که این پرسش در ذهنش بدرخشد، دیگر نومید نخواهد بود، باری به هر جهت زندگی نمی‌کند و نگاهش به افق‌های دوردست است.

انسانی که خودش را با شراب و تریاک گم می‌کند که نمی‌تواند شادی را پیدا کند.

دین ما به حرمت انسان و بلکه حیوان هم بسیار اهمیت می‌دهد. یک وقتی برای شما گفتم، اگر ما با اسب، یا الاغ یا گاومان در بیابان گم شویم و فقط مقدار کمی آب داشته باشیم و وقت نماز باشد، بایست آب را به حیوان تشنه بدهیم و برای نمازمان تیمّم کنیم.

هدایت نه مردم را دوست داشت و نه خودش را

لطف خداوند مثل موج‌های دریا، همه ناخالصی‌ها را پاک می‌کند.

ً انسان خردمند و حکیم برای شناخت خداوند، نیازی به معجزه ندارد. انسان‌های سطحی و ظاهربین‌اند که معجزه طلب می‌کنند.

مصیبت بزرگی است بیماری که گمان می‌کند طبیب است

گاهی یک بیت سرنوشت ساز است. یک آیه سرنوشت ساز است.

در قرآن مجید، خطاب‌های عمومی با مردم است. یا ایها الناس! ما در قرآن خطاب ای عرب‌ها یا ای مسلمانان نداریم. خطاب دیگر، ای ایمان آورندگان یا ای خداباوران است. خطابی که زرتشتی و صابئی و یهودی و مسیحی و مسلمان را در بر می‌گیرد

دانته وقتی به جهنم می‌رسد، این جمله غریب را دارد: «ای که به اینجا قدم نهاده‌ای، دست از هر امیدی بشوی.»

مصیبت‌ها و رنج‌ها بایست تحمل انسان را بیشتر کند. ما با تحمل هر مصیبتی، مقاومت‌مان افزایش می‌یابد، وجودمان گسترش می‌یابد و ظرفیت وجودی‌مان بیشتر می‌شود.

مسیح علیه‌السلام گفت: «کسی که دو بار متولد نشود، به ملکوت آسمان‌ها راه پیدا نمی‌کند.»

گفت: ببینید! قدح بلور انار را بالا گرفت. شعاع نور بر دانه‌های انار افتاد. قدح چینی گلمرغی پر از سیب قرمز و سبز و زرد را بالا گرفت. سیب‌ها هر کدام مثل آینه کوچکی نور را باز می‌تاباند. تکه‌ای از نان را به دست گرفت و بوسید و گفت: شما نمی‌دانید خوشه‌های گندم تا ببالند و مثل طلا بدرخشند و آرد شوند و در دل تنور به تب و تاب بیفتند و نان بشوند، چه سیر و سفر شوق انگیزی را طی می‌کنند.

گفت: امروز روز خوبی بود. ما با زبان داس با گندمزار صحبت کردیم و گندمزار با زبان محبت جواب داد. خوشه‌ها خم شدند و ما را بوسیدند. وقت درو، هنگامی که خوشه‌ای خم می‌شود و سر و صورت شما را لمس می‌کند، زبانش زبان محبت و بوسه است. می‌گوید، خداوند مرا برای تو آفریده است. حال تو به من بگو ببینم، تو را برای که و برای چه آفریده است؟

عین القضات، در تفاوت طالب و مطلوب، نکته پر لطفی نوشته است: «طالب آن باشد که حقیقت جوید تا بیابد. مطلوب آن باشد که حقیقت وی را جوید تا بدان اُنس یابد... آمده چون آورده نباشد.»

کتاب زنده بیدار را از حاج‌آخوند به امانت گرفتم. ایشان کتاب بوف کور مرا پس داد. پرسید: تو اگر تشنه باشی، ترجیح می‌دهی در جامِ مینای مرصع جواهرنشان زهر بنوشی، یا از کاسه سفالین کهنه لب پریده بی‌رنگ و رویی، جرعه‌ای آب خنک؟ گفتم: حتماً جرعه‌ای آب خنک از کاسه سفالین. گفت: کتاب‌ها و بلکه اشخاص همین طورند. برخی ظاهرشان خیلی زیبا و با شکوه است، اما درون آنها ویران است. این بیت مولوی را که یادت هست: «از برون چون گور کافر پر حلل» مکث کرد. بقیه بیت را نخواند و گفت: بقیه را تو بخوان. خواندم: «وز درون قهر خدا عز و جل»

مردم دیده ما جز به رخت ناظر نیست دل سرگشته ما غیر تو را ذاکر نیست اشکم احرام طواف حرمت می‌بندد گرچه از خون دل ریش دمی طاهر نیست

شنیده‌اید که می‌گویند، کفن جیب ندارد؟ این مثل، خیلی مثل خوبی است. اما به شما بگویم کفن کسانی که قرض‌الحسنه می‌دهند و اهل خیرند، جیب بزرگی دارد. به این جیب در سوره مزمّل اشاره شده است: «وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِکم مِّنْ خَیرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ هُوَ خَیرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ»

زن‌های ارمنی شال سیاه سر می‌کردند. برای آنها، امام حسین، مثل مسیح بود و شهادتش مثل شهادت مسیح.