کتاب تحجر (دفتر بیست و سوم)

از علی (ع) درخواست شد که اسلام را توصیف کند. فرمود: اسلام، تسلیم است. یعنی حقیقت اسلام، عناد نداشتن و تعصب نداشتن با حقیقت است. مؤمن و مسلمان واقعی از نظر علم‌جویی و حقیقت‌طلبی نباید اهمیت بدهد که حقیقت و علم

اسلام هرگز به شکل و صورت و ظاهر زندگی نپرداخته است. تعلیمات اسلامی همه متوجه روح و معنی و راهی است که بشر را به آن هدف‌ها و معانی می‌رساند و در غیر این امر بشر را آزاد گذاشته است و به این وسیله از هرگونه تصادمی با توسعهٔ تمدن و فرهنگ پرهیز کرده است. این یکی از جهاتی است که کار انطباق این دین را با مقتضیات زمان آسان کرده و مانع بزرگ جاوید ماندن را از میان برمی‌دارد. این همان درآمیختن تعقل و تدین است.

خوارج به تعبیر امیرمؤمنان سوء نیت نداشتند، کج‌سلیقه بودند. جمود فکری داشتند.

ما طرفدار اصولیم نه طرفدار شخصیت‌ها و تشیع با این روح به‌وجود آمد.

ما طرفدار اصولیم نه طرفدار شخصیت‌ها و تشیع با این روح به‌وجود آمد.

حق را بشناس که در این صورت اهل حق را خواهی شناخت و باطل را بشناس که اهل باطل را هم خواهی شناخت.» یعنی باید معیار حق و باطل را شناخت و اشخاص را با آن سنجید

علی‌بن‌ابی‌طالب (ع) را چه کشت؟ علی (ع) را جمود و خشک‌مغزی و خشکه‌مقدسی کشت نه ابن‌ملجم.

می‌خواهید بفهمید جمود و جهالت چیست به این توجه کنید که اینها به‌خصوص شب نوزدهم رمضان را انتخاب کردند. گفتند چون می‌خواهیم امر خیری انجام دهیم (قتل علی (ع)) بهتر است این کار را در شبی عزیز قرار دهیم!

فِرق مختلف و دسته‌ها هرچند در چارچوب شعارها از یکدیگر دورند، اما گاهی یک مذهب در یک فرقهٔ دیگر حلول می‌کند و آن فرقه در عین اینکه با آن مذهب مخالف است روح و معنای آن را پذیرفته است. مثلاً برخی شعاراً ممکن است شیعه باشند اما روحاً و عملاً خارجی. این هم در مورد افراد صادق است و هم دربارهٔ امت‌ها و ملت‌ها.

خوارج مردمی جامدفکر بودند و ماورای آنچه می‌شنیدند یارای درک نداشتند و لذا وقتی امیرمؤمنان (ع) ابن‌عباس را فرستاد تا با آنها احتجاج کند به وی گفت: با قرآن با آنان استدلال مکن، زیرا که قرآن احتمالات و توجیهات بسیار می‌پذیرد، تو می‌گویی و آنان می‌گویند، ولکن با سنت و سخنان پیغمبر با آنان سخن بگو و استدلال کن که صریح است و از آن راه فرار ندارد. یعنی آنان آن مقدار درک ندارند که بتوانند از حقایق قرآن چیزی بفهمند و آنها را با مصادیق راستینش تطبیق دهند.

هنگامی که نحله‌ها با هم معاشر باشند هر چند شعارها محفوظ است اما عقاید و سلیقه‌ها به یکدیگر سرایت می‌کند همان‌طوری که مثلاً قمه‌زنی و بلند کردن طبل و شیپور از ارتدوکس‌های قفقاز به ایران سرایت کرد و چون روحیهٔ مردم برای پذیرفتن آنها آمادگی داشت همچون برق در همه جا دوید.

مطالعه در احوال خوارج از این نظر برای ما ارزنده است که بفهمیم چقدر در تاریخ اسلامی از لحاظ سیاسی و از لحاظ عقیده و سلیقه و از لحاظ فقه و احکام اثر گذاشته‌اند.

وقتی که روح فرقه‌ها و حوادث تاریخی اول آنها را شناختیم بهتر می‌توانیم قضاوت کنیم که در قرون بعد چه عقایدی از فرقه‌ای به فرقهٔ دیگر رسیده و در عین حفظ شعارها و چارچوب نام‌ها، روح آنها را پذیرفته‌اند. از این جهت عقاید و افکار نظیر لغت‌ها هستند که بدون آنکه تعمدی در کار باشد لغت‌های قومی در قوم دیگر سرایت می‌کند.

تنگ‌نظری مذهبی از خصیصه‌های خوارج است. اما امروز آن را باز در جامعهٔ اسلامی می‌بینیم. یعنی اینکه خوارج شعارشان از بین رفته و مرده است، اما روح مذهبشان کم و بیش در میان بعضی افراد و طبقات همچنان زنده و باقی است. خوارج چون جاهل بودند، تنگ‌نظر بودند و چون تنگ‌نظر بودند زود تکفیر و تفسیق می‌کردند.

البته وقتی که علی (ع) تکفیر بشود، تکلیف دیگران روشن است.

هر وقت جاهل‌ها و نادان‌ها مظهر قدس و تقوا شناخته شوند و مردم آنها را سمبل مسلمان عملی بدانند، وسیله خوبی به دست زیرک‌های منفعت‌پرست می‌افتد. بسیار دیده شده که عناصر ضداسلامی رسماً از این وسیله استفاده کرده‌اند. استعمار غرب تجربه فراوانی در استفاده از این وسیله دارد. رسول اکرم (ص) فرمود: من از هجوم فقر بر امت خود بیمناک نیستم. آنچه از آن بر امتم بیمناکم، کج‌اندیشی است.

باید کوشش کنیم طرز استنباطمان از قرآن صحیح باشد. قرآن آنگاه راهنما و هادی است که مورد تدبیر صحیح واقع شود، عالمانه تفسیر شود، از راهنمایی‌های اهل قرآن ـ که راسخین در علم قرآن‌اند ـ بهره گرفته شود.