بریده‌هایی از کتاب جغرافیای تفکر

سنت لوک (St.Luke) در مورد آتنی‌های دوره زمانی متأخر نقل می‌کند که " آن‌ها وقت خود را در مورد هیچ چیز دیگری صرف نمی‌کردند مگر اینکه حرفی تازه بگویند یا بشنوند."

لغت مکتب یا مدرسه دارای ریشه یونانی بوده و به معنی اوقات فراغت و تفریح می‌باشد. تفریح نزد یونانی‌ها آزادی پیگیری دانش محسوب می‌شد. بازرگانان یونانی از فرستادن فرزندان خود به مدرسه و ارضاء حس کنجکاوی آن‌ها خوشنود میشدند.

دوستی آسیایی از اینکه در خانواده آمریکایی‌ها مرتباً از یکدیگر تشکّر می‌کنند شگفت زده شده بود: " متشکرم از اینکه میز را چیدی "، "متشکرم از اینکه ماشین را برای شستشو دادی ". در کشور وی افراد وظیفه ای مشخص در زمینه ای معلوم دارند و از اینکه وظایفشان را انجام می‌دهند مورد قدر دانی قرار نمی‌گیرند.

معلمان ژاپنی در حین کار مورد بررسی و مشاهده قرار می‌گیرند و از طرف همکاران خود کمک‌هایی برای بهتر انجام دادن حرفه خود دریافت می‌دارند. در نقطه مقابل، آمریکایی‌ها بعد از اینکه افراد پس از چند ماه کارورزی از دانشگاه فارغ التحصیل شدند، آن‌ها را به کار معلمی‌می‌گمارند. سپس آن‌ها را تنها رها می‌کنند تا مسؤولیّت موفقیّت و شکست خود را بپذیرند. بنا بر موفقیّت یا شکست آن‌ها، نسل دانش آموزان، بسته به اقبال خود از این موضوع تأثیر خواهند پذیرفت.

اصطلاحی آسیایی وجود دارد که تعصب فرهنگی آن‌ها را در مخالفت با فرد گرایی آشکار می‌کند: " نردبان که بایستد، سرنگون می‌شود."

در جهان امروز بیش از یک‌هزار میلیون نفردارای میراث عقلی یونان باستان بوده و بیش از دو هزار میلیون نفر نیز وارث سنن تفکر چین باستان می‌باشند. فلسفه و عمل نزد یونانی‌ها و چینی‌ها در ۲۵۰۰ سال گذشته کاملاً با هم تفاوت داشت، علاوه بر آن ساختارهای اجتماعی و مفاهیم مربوط به آن نیز در دو فرهنگ متفاوت بود. امیدوارم در این بخش بتوانم این نکته را آشکار کنم که جنبه‌های عقلی و ذهنی هر اجتماع در پرتو خصوصیات اجتماعی مربوط به آن شکل می‌گیرد.

در واقع، عینیت از ذهنیت ناشی شده و این شناخت را ایجاد می‌کند که دو ذهن گوناگون بازنمایی‌های متفاوتی از جهان داشته و وجود جهان نیز مستقل از هر دو بازنمایی باشد. احتمالاً این دریافت به یونانی‌ها یاری می‌کرد زیرا بنا بر موقعیت آن‌ها به عنوان مرکزی تجاری، مرتبا با مردمی‌از ملیّت‌های کاملا متفاوت جهان رو در رو بودند. بر عکس، فرهنگ چینی‌ها که خیلی زود به یکپارچگی دست یافت بندرت با مردمی‌که دیدگاه‌های متافیزیکی و مذهبی آزادانه ای داشتند مواجه می‌شد.

دوستی آسیایی از اینکه در خانواده آمریکایی‌ها مرتباً از یکدیگر تشکّر می‌کنند شگفت زده شده بود: " متشکرم از اینکه میز را چیدی "، "متشکرم از اینکه ماشین را برای شستشو دادی ". در کشور وی افراد وظیفه ای مشخص در زمینه ای معلوم دارند و از اینکه وظایفشان را انجام می‌دهند مورد قدر دانی قرار نمی‌گیرند.

مطابق با گفته‌های مردم شناسان زبانشناختی، ادوارد ساپیر (Edward Sapir) و بنجامین ورف (Benjamin Whorf)، تفاوتهای ساختار زبانشناختی در فرایندهای تفکر عادتی افراد منعکس می‌شود.

کاوش در فرآیندهای شناختی از منظر روان شناسی اجتماعی

ضرب المثلی در این زمینه رایج شده است مبنی بر اینکه هر چینی پیرو کنفوسیوس است هنگامی‌که موفق می‌باشد و تائویست است هنگامی‌که به شکست دچار شده است.

عظیم ترین اکتشاف علمی‌یونان یا ترجیحاً بر اساس اظهار جفری لوید، عظیم ترین ابداع، مربوط به طبیعت بود. یونانی‌ها طبیعت را جهانی بدون انسان و فرهنگ وی تعریف می‌کردند. علیرغم اینکه تعریف فوق از لحاظ قائل شدن به نوع تمایز از بیشترین حالت مطلق گرایی برخوردار بود، ولی سایر تمدّن‌ها نیز آنرا مورد اعتراض قرار ندادند. دلیل شایان توجه در باره اینکه چگونه یونانی‌ها به اختراع و ابداع طبیعت پرداختند این است که آن‌ها بین جهان خارجی یا عینی و جهان درونی یا ذهنی تمایز قائل بودند و البته این تمایز از آنجا ناشی می‌شد که یونانی‌ها بر خلاف سایرین درک روشنی از معقولاتی داشتند که از سنت بحث و مناظره حاصل می‌شد.

اکتشاف یونانی‌ها در باره طبیعت، ابداع علوم را ممکن کرد. قسمتی از شکست و ناتوانی چینی‌ها در گسترش علوم به کمبود کنجکاوی اسناد داده می‌شود، ولی نبودن مفهومی‌در باره طبیعت در هر زمینه ای پیشرفت علمی‌آن‌ها را مسدود می‌کرد. فیلسوفی به نام یو – لن فانج (Yu – Lan Fung) متوجه این مطلب شده و چنین بیان می‌دارد: نزد چینی‌ها پرسیدن سئوال‌هایی که با چرا آغاز می‌شود دشوار است زیرا شناخت روشنی از ذهنی بودن این مفاهیم وجود ندارد، مفاهیمی‌که در نزد چینی‌ها شناسایی نشده وحاکی از جنبه‌هایی از طبیعت می‌باشند.

در حالی که موقعیت ویژه و عالی در نزد یونانیان قدیم عبارت از حضور در نمایشات و مجالس شعر خوانی بود، در همان مقطع زمانی چینی‌ها فرصت دیدار از دوستان و فامیل را به عنوان موقعیتی استثنایی و ممتاز در نظر می‌گرفتند.

جهت گیری چینی‌ها نسبت به زندگی از ترکیب سه فلسفه متفاوت ناشی شده است: تائوئیسم، کنفوسیونیسم و بودائیسم که بعداً به دو فلسفه اول افزوده شده است. هر یک از این فلسفه‌ها برهارمونی تاکید دارند و تفکر انتزاعی را به شدّت، بازداری و منع می‌کنند.

یونانیان باستان در جوامعی کمابیش خود مختار، زندگی و آزادانه سفر می‌کردند، زیرا به زمین و کشاورزی وابستگی نداشته و می‌توانستند به منظور گذران اوقات فراغت به سفرهای طولانی بپردازند. یونانیان بیش از سایر افراد در تمدن‌های قدیم و در حقیقت، حتی بیشتر از سایر افراد در جهان امروز دارای احساسات بارز عاملیت شخصی بودند. این احساسات در عهده دار بودن زندگی شخصی وآزادی در عمل به آنچه بر می‌گزیدند تجلی می‌کرد. یکی از تعاریف مربوط به رضایت و شادمانی نزد یونانیان این بود که قادر باشند توانایی‌های خود را به عالی ترین وجه در زندگی فارغ از محدودیت‌ها و قیودات پرورش دهند. از دید گاه آنان حس قوی هویت فرد گرایانه با احساسات مربوط به عاملیت شخصی همراه بود.

سنت لوک (St.Luke) در مورد آتنی‌های دوره زمانی متأخر نقل می‌کند که " آن‌ها وقت خود را در مورد هیچ چیز دیگری صرف نمی‌کردند مگر اینکه حرفی تازه بگویند یا بشنوند."

حتی لغت قوم مدارانه ((Ethnocentric از ریشه ای یونانی برخوردار است. این واژه از باور آن‌ها مبنی بر برتری شان نسبت به ایرانی‌ها در شیوه زندگی ناشی شده که بر اساس تعصب مطلق واقع است. این در حالی است که خود یونانی‌ها قائل به وجود تعصب و پیشداوری در نزد خود نمی‌باشند.)

چینی‌ها مانند یونانی‌ها لذت، شادکامی‌وزندگی توام با تجارب آزاد و هوشیارانه را مورد توجه قرار نمی‌دادند، در عوض شبکه اجتماعی دارای هماهنگی محترم شمرده می‌شد. همان گونه که نقش ظروف و جام‌های یونانی تصاویری از جنگ‌ها، مسابقات ورزشی و خوش گذرانی در مهمانی‌ها را نشان می‌دهد، ظروف سرامیکی در کشور چین صحنه‌های از فعالیت‌های خانوادگی و لذات روستایی را به تصویر می‌کشد.

ولی زندگی اجتماعی چینی‌ها وابسته به یکدیگر بود. اختیار و آزادی وجود نداشت، اما هارمونی شعار اصلی بود. تائویست‌ها هارمونی انسان و طبیعت را مطرح می‌کردند و پیروان کنفوسیوس‌هارمونی انسان‌ها با یکدیگر را مورد نظر داشتند.

عامل دیگری که از ویژگی‌های منحصر به فرد یونانی‌ها محسوب می‌شد موقعیت دریایی و دریانوردی آن کشور بود که باعث شد تجارت به صورت شغلی سودمند و پر منفعت در آید و طبقه تجّار تلاش کنند تا پسران خود را برای این حرفه تعلیم دهند. تجار باید خود، اقدام به تعلیم و تربیت پسرانشان می‌کردند زیرا بر خلاف چیزی که در چین معمول بود، تعلیم و تربیت به عنوان مسیری برای دست یابی به قدرت و ثروت محسوب نمی‌شد. در یونان، اشتیاق به تعلیم و تربیت نتیجه کنجکاوی و باور داشتن به ارزش ذاتی دانش بود. بخشی از کنجکاوی درونی یونانی‌ها با جایگاه و وضعیت قرار گرفتن یونان به عنوان گذرگاه یا تقاطع عبور در جهان قابل تبیین می‌باشد. آن‌ها دائما با افراد جدید و آداب و رسوم و اعتقادات تازه روبرو می‌شدند.

یونانی‌ها به لحاظ رشد و گسترش آزادی شخصی، فردیت گرایی و تفکر هدفدار و عینی با سایر تمدن‌های هم عصر خود تفاوت داشتند. این خصوصیات کیفی تا حدودی با نظام سیاسی ویژه خاص یونان که شهر – ایالت نامیده می‌شد، قابل توضیح است. در چنین شرایطی افراد، به خصوص هنگام حضور در اجتماعات بایستی یکدیگر را با بحث‌های منطقی قانع می‌کردند. شهر – ایالت از جهت فراهم کردن امکاناتی به منظورگسترش افکار و عقاید مخالفی که نیاز به شرایط نسبتاً آزادی برای گسترش و انتقال خود داشتند، حائز اهمیّت بود. در حقیقت، افراد با هوش و خردمند متعلق به طبقه روشنفکر، هنگامی‌که در جامعه خود پذیرفته نمی‌شدند در شهر – ایالت‌های دیگری طلبیده می‌شدند تا موقعیت اجتماعی برای آن شهر – ایالت ایجاد کنند.

در مقابل، حتی امروزه ۹۵ درصد از جمعیت چین به گروه اخلاقی هان (Han) تعلق دارند. از میان همه جمعیت چین، بیش از پنجاه گروه اخلاقی که در اقلیّت قرار دارند در قسمت‌های غربی کشور زندگی می‌کنند. سایر چینی‌ها که در بقیه نقاط دیگربه سر می‌برند به ندرت با اشخاصی رو به رو می‌شوند که باورها یا روش‌های دیگری داشته باشند. بخشی از همگن بودن اخلاقی در چین بر اساس کنترل سیاسی مرکزی قابل تبیین می‌باشد. علاوه بر آن روابط رو در رو یا زندگی چهره به چهره در روستاهای چین روش هارمونی و هنجارهای اخلاقی مورد توافق افراد را تأکید می‌کند.