کتاب آینده‌پژوهی و ارتباطات فرهنگی با رویکرد دینی

«وندل بل» یکی از مشهورترین متفکران حوزۀ پژوهی، آینده‌پژوهی را به این شکل تعریف می‌کند: «آینده‌پژوهی رشته‌ای مستقل به شمار می‌رود که هدف آن مطالعۀ منظم آینده است. آینده پژوهان به دنبال کشف، ابداع، ارائه، آزمون و ارزیابی آینده‌های ممکن، محتمل و بهتر هستند. آن‌ها انتخاب‌های مختلفی راجع به آینده فراروی انسان‌ها قرار داده، و در انتخاب و پی ریزی مطلوب‌ترین آینده به آنان کمک می‌کنند».

دیده بانی دیده بانی یا پویش محیطی، عبارت است از تلاش مداوم به منظور شناسایی تغییرات عمده در محیط پیرامون سازمان یا گروه. همچنین از منظر مؤلفان کتاب راهنمای آینده نگاری فناوری یونیدو، پویش محیطی یعنی: فرایند رسمی یا غیر رسمی پایش تغییرات. در این تعریف، دیدبانی مشتمل بر پایش روندها است.

آینده‌های محتمل برای این نوع از آینده‌ها می‌توان احتمال وقوع مختلف در نظر گرفت. چرا که بعضی از آینده‌ها، از سایر آینده‌ها متحمل‌تر هستند. آینده‌هایی که ادامه وضعیت گذشته و حال هستند، در کوتاه مدت عموماً به عنوان آینده‌های متحمل در نظر گرفته می‌شوند؛ حال آن که، هر چه افق زمانی آینده اندیشی خود را گسترش دهیم از احتمال تحقق آن‌ها کاسته می‌شود.

آینده‌های مطلوب این دسته از آینده‌ها، آینده‌های مطلوب ما هستند. این آینده بر خلاف سایر آینده‌های دیگر یعنی آینده ممکن، آینده‌های پذیرفتنی و آینده‌های محتمل است. چرا که در سه دسته پیشین، آینده‌ها از نوع دانش شناختی بودند، اما آینده‌های مرجح از نوع برانگیزاننده‌ها هستند، نه از نوع شناخت. این آینده‌ها بر آمده از قضاوت‌های ارزشی هستند

پیشران در متون آینده اندیشی پیشران‌ها اشاره به نیروهای عمده شکل دهندۀ آینده جهان دارد. بدیهی است که پیشران‌ها به صورت غیر مستقیم بر حوزه‌های مختلف تأثیرگذار هستند. به‌عبارت دیگر، مؤلفه‌ها یا عوامل اصلی، متشکل از چند روند می‌باشند که، باعث ایجاد تغییر در یک حوزۀ مورد مطالعه می‌شوند.

روند روند عبارت است از تغییرات منظم، مستمر، و یا دوره‌ای پدیده‌ها در طول یک بازۀ زمانی. تغییرات مذکور ممکن است به شکل کیفی یا کمی باشد. به عنوان مثال، می‌توان به روند تغییرات جمعیت (کمی)، یا روند تغییر ارزش‌ها (کیفی) اشاره نمود.

رویداد رویداد‌ها بر خلاف روندها حاصل اتفاق یا حادثه‌اند که به شدت بر روندها و به طور کل بر آینده تأثیر می‌گذارند. روند اشاره به پیوستگی تاریخی و زمانی دارد، و رویداد بر گسستگی‌های تاریخی تأکید می‌ورزد.

تصاویر بنا به تعریف پولاک و دیتور تصویر چیزی نیست که اکنون به صورت اطلاعات واقعی و صریح وجود دارد، بلکه مؤلفه‌هایی از آینده است که مردم در ذهن خود می‌پرورانند. در نتیجه این تصویرها از جنس چشم انداز و هنجاری هستند. تصاویر هم بر اساس امیدها هم بر اساس ترس‌های جامعه ساخته می‌شوند. آرمان شهرها نمونه‌هایی از تصاویری‌اند که امیدها و مطلوب‌های یک جامعه را در وضعیت آرمانی‌اش به تصویر می‌کشند. ویران شهرها که در مقابل آرمان شهرها تصاویری از جامعه‌ای هستند که نامطلوب دانسته می‌شوند و ترس جامعه را از وضعیت آینده به نمایش می‌گذارند.

وضعیت آینده به نمایش می‌گذارند. اقدام اقدام، کنش یا آنچه با نام کنش اجتماعی از آن یاد می‌شود، به هرگونه تصمیم‌گیری و اقدامی اشارهمی کند که بر آمده از تصورات فرد یا سازمان است. اقدام می‌تواند متأثر از عوامل گوناگونی از جمله تصویرهای فرد دربارۀ آینده باشد.

اقدام اقدام، کنش یا آنچه با نام کنش اجتماعی از آن یاد می‌شود، به هرگونه تصمیم‌گیری و اقدامی اشارهمی کند که بر آمده از تصورات فرد یا سازمان است. اقدام می‌تواند متأثر از عوامل گوناگونی از جمله تصویرهای فرد دربارۀ آینده باشد.

تحلیل روند منظور از تحلیل روند، مطالعۀ یک روند مشخص به منظور کشف ماهیت، علت‌های بروز، سرعت توسعه و پیامدهای بالقوۀ آن است. تحلیل روندها باید بسیار دقیق باشد، زیرا یک روند مشخص می‌تواند تأثیرات بسیار متفاوتی بر ابعاد گوناگون زندگی ما داشته باشد، که شاید بسیاری از این تأثیرات در نگاه اول قابل کشف نباشد. ادوارد کورنیش تحلیل روند را این گونه توصیف می‌کند: «بررسی یک روند به منظور کشف ماهیت، علت‌های بروز، سرعت توسعه و پیامدهای بالقوۀ، آن».

پایش روند ادوارد کورنیش در مشهورترین کتاب خود پایش روندها را این چنین تعریف می‌کند: «پایش یک روند به معنای پاییدن آن و ارائه گزارش منظم یافته‌ها به تصمیم گیران است. به عنوان مثال، نرخ فزایندۀ بیکاری یا شیوع یک بیماری جدید کشنده می‌تواند تأثیر عمده‌ای بر بسیاری از سازمان‌ها و جوامع داشته باشد». بر خلاف نظر مؤلفان کتاب یونیدو، وندل بل، آینده پژوه معروف، و استاد دانشگاه ییل اعتقاد دارد که، پایش روندها نسبت به دیدبانی شمول و عمومیت دارد. بر اساس نظر بل، دیدبانی، ‌پیش‌بینی، ارزیابی، واکنش و ره‌گیری روند مورد توجه، برخی از مراحل پایش روندها را تشکیل می‌دهند.

برون یابی روند در روش برون یابی روند آینده پژوهان می‌کوشند با رسم نمودار تغییرات روندها و استفاده از اطلاعات آماری و برونیابی نمودار بر پایۀ نرخ کنونی، تغییرات آینده را ‌پیش‌بینی کنند. روش برون یابی اساساً شامل گردآوری داده‌های تاریخی و تنظیم آن‌ها بر روی یک منحنی است که تا آینده ادامه دارد. این روش تعمیم روند تغییرات فعلی به آینده را پیش فرض می‌گیرد. برون یابی ویژۀ آن دسته از روندهایی است که خود را به شکل آمار و ارقام نشان می‌دهند. در این شیوه، تغییر روندها را به شکل نمودار ترسیم می‌کنند.

سناریو شرایط ناشی از پیشرفت یک روند، تحقق یک استراتژی یا وقوع یک رویداد بزرگ و شگفتی ساز را می‌توان در قالب یک داستان یا طرح کلی بیان کرد که آن را سناریو می‌نامند. معمولاً سناریوهای متعددی تدوین می‌شود. تصمیم گیرندگان می‌دانند که رویدادهای آینده می‌تواند هر سناریویی را که آن‌ها برای برنامه ریزی به کار بگیرند، بی اعتبار کند.