بریده‌هایی از کتاب مفاهیم کلیدی در اندیشه‌ی هابرماس

وظیفه نظریه انتقادی، تحقیق پیرامون روش‌هایی برای دخالت عملی و مقاومت و مقابله در برابر چنین آسیب‌هایی و مهم‌تر از آن دفاع از نقش خرد ارتباطی در جهان اجتماعی است؛ نقشی که تا حد زیادی در نتیجه سازمان‌دهی سیستماتیک آن، به نوعی خردورزی ابزاری بدل شده و مانع تفکر سیاسی انتقادی شده است.

به نظر هابرماس، عقلانیت ارتباطی به فرایند حل و فصل مسائل و تضادها از طریق بحث آزاد اشاره می‌کند. در جامعه معاصر چنین عقلانیتی در معرض تهدید قرار دارد.

در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، هابرماس به توسعه نظریه کنش ارتباطی و پراگماتیک عام (یا صوری) پرداخت؛ نظریه‌ای که اکنون مبنای همه نظریه‌پردازی‌هایش دانسته می‌شود.

هابرماس مستقیما از مارکسیسم غربی یا نئوهگلیان متاثر است؛ در برابر تفاسیری که مخصوصا در اتحاد جماهیر شوروی سابق و چین دوران مائو حاکم بوده‌اند. حداقل از دیدگاه هابرماس، جورج لوکاچ مجارستانی چهره اصلی در توسعه مارکسیسم غربی دانسته می‌شود.

از دهه ۱۹۵۰ تاکنون، در سراسر آثار هابرماس این دغدغه عمده به چشم می‌خورد: ارائه تفسیری مناسب از سرمایه‌داری معاصر.

بحران مشروعیت یکی از نخستین کتاب‌هایی است که در آن هابرماس می‌کوشد تا الگوی جامعی را از سرمایه‌داری معاصر ارائه کند. در این کتاب، او از زمینه‌های نئومارکسیستی گسترده موجود در آثار اولیه‌اش فاصله می‌گیرد تا بتواند از نظریه سیستم‌های لومان به عنوان منبع اصلی برای معنادار کردن سرمایه‌داری و نیز نقد آن استفاده کند. وی در یک سطح، سرمایه‌داری را به عنوان نظامی اجتماعی در نظر می‌گیرد که از چهار خرده‌نظام تشکیل شده است: اقتصاد، نظام اجرایی دولت، که وظیفه سازمان‌دهی و ثبات بخشیدن به کل جامعه را بر عهده دارد، نظام‌های فرهنگی و مشروعیت، که از طریق نهادهای فرهنگی و آموزشی به خلق معنا و ارزش برای اعضای جامعه می‌پردازد.

کتاب بحران مشروعیت، چنان‌که از عنوانش نیز پیداست، اساسا به مسئله مشروعیت، به‌ویژه در جامعه سرمایه‌داری معاصر می‌پردازد. در حالی که بحران مشروعیت در کنار سه بحران دیگر مبتلا به جوامع مدرن است، اما این بحران مشروعیت است که نه‌تنها باعث برجسته کردن بی‌ثباتی در جامعه سرمایه‌داری می‌شود، بلکه بحرانی است که هابرماس به آن برای دگرگون کردن نظام سرمایه‌داری و تبدیلش به شکل عادلانه‌تر سازمان اجتماعی امید دارد. خلاصه اینکه هابرماس معتقد است سرمایه‌داری، حتی در شکل دموکراسی‌های دولت رفاهی معاصر، کماکان بر اساس منافع صاحبان سرمایه ساختارمند می‌شود و اساسا، ناعادلانه و استثماری است.

مفهوم کنش کلامی اساس پروژه پراگماتیک عام هابرماس دانسته می‌شود. بر اساس این نظریه افرادی که به لحاظ اجتماعی دارای توانشند، باید بر اساس مهارت‌ها و معرفت‌شان با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. از آنجا که افراد از طریق کنش‌های کلامی یا بیاناتشان کالبد زندگی اجتماعی را حفظ می‌کنند، در پراگماتیک عام این بیانات واحدهای اساسی تحلیل دانسته می‌شوند.

خرد ارتباطی بیانگر اعمال نوعی توانش یا قابلیت اساسی است که همه انسان‌ها حداقل به‌طور بالقوه از آن برخوردارند. خرد ارتباطی ظرفیتی است که بر اساس آن انسان‌ها می‌توانند استدلال انتقادی و عقلانی مطرح کنند. با وجود اینکه به دلیل نابرابری سیاسی شاید در جامعه واقعی بروز خرد ارتباطی ناممکن باشد، اما همچنان این خرد هنوز بیانگر آرمانی اساسی است که برای رسیدن به آن در همه ارتباطات باید تلاش کرد.

کنش استراتژیک Strategic Action نوعی از کنش اجتماعی است که بر اساس آن افراد یکدیگر را انسان‌هایی هم‌نوع در نظر نمی‌گیرند، که باید به فهم متقابل و توافق برسند، بلکه یکدیگر را به عنوان ابژه در نظر می‌گیرند. بنابراین، اگر من در قبال شما از کنش استراتژیک استفاده کنم، احتمالا به‌رغم اراده‌تان، به شما نگاه ابزاری خواهم داشت، یعنی شما را به عنوان چیزی در نظر می‌گیرم که می‌توانم کنترل و تصرفش کنم. هابرماس کنش استراتژیک را، با توجه به جنبه ابزاری بودنش، کنشی معطوف به موفقیت در نظر می‌گیرد.