کتاب نهج البلاغه موضوعی (جلد هشتم؛ دنیاشناسی)

روزگار دو روز است:

بیش از گذران زندگی مخواهید

روزی که به سود تو است طغیان مکن، و در روزی که به زیان تو است شکیبا باش (نک: حکمت ۳۹۰).

هیچ عزتی، فراتر از پرهیزگاری نیست و هیچ پناهگاهی محکم‌تر از پارسایی

امام (ع) می‌فرماید: اگر درهای آسمان و زمین بر بنده‌ای بسته شود اما او تقوای الهی پیشه کند، خداوند حتماً برای او راه نجاتی مقرّر فرماید (خطبه ۱۳۰).

اگر درهای آسمان و زمین بر بنده‌ای بسته شود اما او تقوای الهی پیشه کند، خداوند حتماً برای او راه نجاتی مقرّر فرماید (خطبه ۱۳۰).

برای خدا و رسیدن به بهشت کار کنید، که دنیا جای ماندن نیست، بلکه عبورگاه و بار اندازی است تا از آن رهتوشه خانه اصلی و ابدی خویش را برگیرید.

(حکمت ۱۴۴): دنیای زودگذر ناپایدار خوشی یا ناخوشی دنیا ماندگار نباشد، و آنچه درگذرد گویی اصلًا نبوده است.

هیچ کس از شاخسار دنیا سروری نچید مگر که پس از آن اشکی از چشمش چکید، و هرگز دنیا به کسی روی نیاورد و لبخند نزد مگر آنکه پس از چندی چهره درهم نمود و پشت کرد، و هرگز باران آرام و پر نعمت دنیا بر کسی نبارید مگر آنکه رگبار پربلا پس از آن فرو بارید

از سختی‌ها و رنجهایش جزع و فزع نکنید، که ارجمندی و افتخار آن تمام شدنی، و زیور و نعمتش پایان یافتنی، و سختی‌ها و رنجهایش دوام نیافتنی، و هر زمانی در آن- چه کم یا بسیار و چه خوش یا ناخوش- به انتها رسیدنی، و هر زنده‌ای در آن مردنی است.

کجایند آنها که فریب نیرنگ‌هایت را خوردند و به زیباییها و «زرد و سرخت» دل باختند و در دامت افتادند آنها اینک گروگان گورها و در بند لحد هایند.

خطاب به معاویه امّا بعد، براستی دنیا آدمی را چنان سرگرم کند که از همه چیز باز مانَد، و دنیادار هرچه بیشتر بدان دست یابد، حرص و شیفتگی او افزوده شود، و تازه صاحب ثروت خود را بی‌نیاز از آنچه به دست نیاورده است نمی‌بیند، و از همه ناگوارتر آنکه با همه آنچه فراهم آورده باید خدا حافظی کند، و آنچه رشته است پنبه شود و اگر تو از گذشته پند گیری آینده‌ات بسامان خواهد شد، و السّلام.

این دنیایی که بدان می‌نازید و دین بدان می‌بازید، در دیدگاه من از آب بینی ماده بزی بی‌ارزش‌تر است.

...و بدان که دنیا خانه آزمایش است که اگر آدمی یک لحظه در آن به بطالت گذرانَد، در روز رستخیز حسرت خورَد. ...

از خدا پروا کن که بناچار روزی به دیدارش خواهی شتافت، و جز بر آستانش سر نتوانی نهاد

از مخالف تقوی چشم پوشید و موافق آن را برگزینید. با طنین گوش نواز تقوی از خواب غفلت بیدار شوید، و روزتان را با آن سپری کنید، و آن را در دل پدید آرید، و گناهانتان را بدان شویید، و دردهاتان را با آن درمان کنید، و به پشتوانه آن به استقبال مرگ روید، و با توجّه به آنها که تقوی را از دست داده‌اند عبرت گیرید نه آنکه پرواپیشگان از شما عبرت گیرند.

پس در شکوه و افتخار دنیا همچشمی نکنید و از زیور و نعمت آن به خود منازید و از سختی‌ها و رنجهایش جزع و فزع نکنید، که ارجمندی و افتخار آن تمام شدنی، و زیور و نعمتش پایان یافتنی، و سختی‌ها و رنجهایش دوام نیافتنی، و هر زمانی در آن- چه کم یا بسیار و چه خوش یا ناخوش- به انتها رسیدنی، و هر زنده‌ای در آن مردنی است.

نعمت و رفاه دنیا به کسی نرسد مگر آنکه سختی‌ها و رنجهای آن نیز بدو رسد، و شب را در مهد امنیت نخسبد مگر آنکه روزش خیمه خوف بر زند. آری، دنیا بسیار فریباست: آنچه در آن است می‌فریبد و هر که را در آن است به دست فنا می‌سپرد. در توشه‌های دنیا خیری نیست مگر در پارسایی

... امّا بعد، دنیا چون مار خوش خط و خالی است که پوستی نرم و زیبا، و زهری کشنده و جانگزا دارد...

...دنیا خانه‌ای است که با رنج و گرفتاری در پیچیده، و به مکر و فریب شناخته شده، حالات آن بی‌دوام، و ساکنان آن در معرض خطرها و امراض، و هر که آمد عمارتی نو ساخت رفت و منزل به دیگری پرداخت، خوشگذرانی در آن نکوهیده و آسایش از آن رخت بر بسته.

خوشی یا ناخوشی دنیا ماندگار نباشد، و آنچه درگذرد گویی اصلًا نبوده است.

و از رنجهای دنیا این است که آدمی اموال فراوانی که به آن نیاز ندارد گرد آورَد و مسکنی که در آن سکنی نگزیند بسازد، آنگاه به دیدار الهی شتابد در حالی که نه ثروتی را با خود برَد و نه ساختمانی را منتقل کند.

هر چیزی از دنیا- چه زشت و چه زیبا- شنیدنش بزرگتر از دیدن آن است، که با دیدن حوادث ناراحت کننده آدمی عادت کند، و همچنین خوشیها در اثر زیاد دیدن عادی شود.

...{خداوند دنیا را} آفات و بیماریها بیامیخت، و شادیها را با کابوس اندوه قرین ساخت و زندگی را بیافرید، پس بعضی را عمر طولانی، و بعضی را عمر کوتاه بخشید، بعضی اجلها را پیش انداخت و بعض دیگر را تأخیر داشت. و فرشته مرگ را بد نام نساخت بلکه اسباب آن را فراهم نمود تا پایان عمر را بدانها نسبت دهند و سرانجام او رشته عمر را درنوردد و بین دوستان تفرقه افکند.