کتاب گذارهای بزرگ

پژوهش‌های اخیر هم نشان می‌دهد نگرش به زندگی یکی دیگر از ویژگی‌های مهم مشترک افرادی است که عمر طولانی دارند: آن‌هایی که خوداِدراکیِ مثبت‌تری دربارهٔ سال‌خوردگی دارند، تا ۷.۵ سال بیشتر از کسانی عمر می‌کنند که نگرش مثبت کمتری دارند

منابع کربوهیدرات، از جو و گندم مرسوم به‌سمت ذرت پربازده تغییر یافته است و سویا منبع اصلی پروتئین است. تا وقتی جنگ جهانی دوم آغاز نشده بود، کشت این حبوب باستانی به شرق آسیا محدود بود؛ اما سپس ایالات متحده بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکنندهٔ جهان شد و برزیل و آرژانتین و چین در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند

این تغییرات ممکن است ابتدا در بخش‌هایی از خاورمیانه احساس شود. بخشی از میراث تکاملی ما برای مقابله با گرمای زیاد، تعریق و خنک‌سازی با تبخیر متعاقب آن است؛ اما حتی برای افراد سالم، این سازوکارِ حفاظتی فقط تا زمانی عمل می‌کند که دمای حباب مرطوب (معیاری ترکیبی از دما و رطوبت) زیر ۳۵ درجهٔ سانتی‌گراد بماند. این حد مجاز، برای کودکان، سال‌خوردگان و بزرگ‌سالان بیمار، کمتر است.

به‌هرحال، هر تغییر و هر تعدیل مهم، شروعی برای یک گذار گسترده نخواهد بود. یک خیز امیدوارکننده ممکن است خیلی زود به شروعی اشتباه تبدیل شود و گاهی حتی یک خیز موفقیت‌آمیزِ برآمده از توسعهٔ به‌نسبت انبوه، برای ایجاد تغییرِ واقعاً مهم بسنده نیست. تاریخچهٔ خودروهای برقی نمونه‌ای عالی از شروع غلط است و تاریخچهٔ تولید برق هسته‌ای مسیری را نشان می‌دهد که برخلاف انتظارات بسیار و سرمایه‌گذاری‌های هنگفت، به وعدهایش جامهٔ عمل نپوشانده است. گذار پیش‌بینی‌شده دربارهٔ تسلط تقریباً جهانی انرژی شکافت هسته‌ای، درست از آب در نیامده است.

«پیش از شروع گذار جمعیتی، عمرها کوتاه، تولدها زیاد، رشد کُند و جمعیت جوان بود. در طول این گذار، ابتدا مرگ‌ومیر و سپس باروری کاهش یافت و موجب شد نرخ رشد جمعیت شتاب بگیرد و سپس کند شود و به‌سمت باروری کم، طول عمر زیاد و جمعیت سال‌خورده حرکت کند»

سرعت تغییر در هیچ‌جا بیشتر از ایران نبوده است. زمانی که روحانیون در سال ۱۹۷۹ قدرت را به دست گرفتند، تی‌اف‌آرِ کشور حدود ۶.۵ بود و در سال ۱۹۸۶، هنگامی که سرشماری جدید مشخص کرد جمعیت به‌سرعت درحال رشد است، نرخ باروری کل همچنان ۶.۲ بود. سیاست‌های ضدفرزندآوری بعدی، این نرخ را تا سال ۲۰۰۰ به سطح جایگزینی رساند و اخیراً به زیر ۱.۷۵ رسیده است

هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند تداوم کاهش مرگ‌ومیر و باروری زیاد را طی چندین نسل تاب آورد. چنین ترکیبی آن‌قدر دشواری (از جمعیت بیش‌ازحد و تکه‌تکه‌شدن زمین گرفته تا بیکاری و آلودگی) همراه خواهد داشت که پیش از آنکه خیلی به درازا بکشد، تعادلی جدید باید برقرار شود و این کار فقط ازطریق کاهش باروری امکان‌پذیر می‌شود.

اودد گالور کاهش باروری را به افزایش تدریجی تقاضا برای سرمایهٔ انسانی مرتبط دانست (گالور، ۲۰۱۱ ب). این تغییر در نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم (در طول مرحلهٔ دوم صنعتی‌شدن) اتفاق افتاد و خانوارها را واداشت بیشتر برای فرزندانشان سرمایه‌گذاری کنند (خلق سرمایهٔ انسانی) و همین موضوع به کاهش بی‌امان باروری انجامید. افزایش درآمدها در ابتدا منابع بیشتری فراهم آورد، آموزش پایه را برای کودکانِ بیشتری ممکن کرد و پیشرفت فنی بیشتر، بازده سرمایهٔ انسانی را افزایش داد و به بهبود متوسط تحصیلات، تقلیل باروری و کاهش رشد جمعیت منجر شد.

بهبود کیفیت جمعیت ازنظر فیزیکی، واضح‌تر از همه با افزایش قد و ازنظر اجتماعی، با دسترسی عمومی به آموزش اولیه و بهبود جایگاه زنان بروز یافته است. با رفع سوءتغذیه و ازرشدبازماندگی، میانگین قد همهٔ گروه‌های سنی مدام افزایش یافت (شبکهٔ همکاری درزمینهٔ عوامل خطرآفرین بیماری‌های غیرواگیردار، ۲۰۱۶). بیشترین افزایش قد در طول سدهٔ بیستم در آسیا رخ داد. میانگین قد زنان کرهٔ جنوبی بیش از ۲۰ سانتی‌متر افزایش یافت و مردان هجده‌سالهٔ ژاپنی از همتایان خود در سال ۱۹۰۰ تقریباً ۱۲ سانتی‌متر بلندتر بودند

برخلاف تصور رایج، پیشرفت‌های پزشکی نقش اصلی را در کاهش مرگ‌ومیر سدهٔ نوزدهم ایفا نکرد: بهبود استانداردهای زندگی، مهم‌تر از همه تغذیهٔ بهتر، مسکن مناسب‌تر و اقدامات بهداشت عمومی بهتر (آب لوله‌کشی، دفع پسماند، بهداشت خانگی بهتر) عوامل تعیین‌کننده بود

سال‌خوردگی فرایندی برگشت‌ناپذیر است که از افولی نمایی پیروی می‌کند که در دههٔ چهارم زندگی آغاز می‌شود و ما هنوز راه فرار مؤثری از آن نمی‌بینیم

به نظر می‌رسد طول عمر انسان ثابت است؛ اما دلیل آن لزوماً بیشینهٔ برنامه‌ریزی‌شدهٔ ژنتیکی نیست؛ بلکه ترکیبی است از محدودیت‌های طبیعی، از بیماری‌های مزمن گرفته تا محدودهٔ بیومکانیکی پروتئین‌ها (ازجمله اِلاستین موجود در همه‌جا) که اندام داخلی، استخوان‌ها و ماهیچه‌ها را تشکیل می‌دهند

دورنمای طول عمر، بیشتر خبر خوشی برای آن دسته از افرادی است که نسبتاً بدون حادثه پیر می‌شوند (و کم‌وبیش جسمی و ذهنی سالم می‌مانند)؛ زیرا می‌توانند به سال‌های بیشتری از زندگی امیدوار باشند؛ اما این مزیت باید متوازن شود با واقعیت رنج طولانی‌مدت افراد زیادی که پیری آن‌ها توأم است با فرتوتی فزاینده و اغلب آسیب‌های زیاد ذهنی و جسمی هم‌زمان که برای این آدم‌ها مشکلات خانوادگی و اجتماعی و مالی به وجود می‌آورد.

تنهازندگی‌کردنِ مردان مسن، برخلاف زنان، به‌شکل چشمگیری با فرتوتی توأم بوده است

محرک مهاجرت همواره ترکیبی از عوامل دافعه و جاذبه بوده است. میل به بهبود اقتصادی و فرار از خشونت، آزارواذیت، قحطی و فجایع طبیعی در دستهٔ اول و نوید آغاز نو، فرصت‌های جدید و اغلب تشویق و یاری خویشان و دوستانی که پیش‌تر نقل‌مکان کرده‌اند، در دستهٔ بعدی قرار می‌گیرد.

طبق استدلال من سنتز هابر-بوش احتمالاً پرپیامدترین ابداع فنی است (به این معنا که عظیم‌ترین تفاوت را برای بیشترین تعداد افراد ایجاد کرده است)؛ زیرا بدون آن (با توجه به رژیم‌های غذایی رایج) تولید غذا برای حدود ۴۵ درصد از جمعیت امروز جهان ناممکن بود (حتی اگر کل نهاده‌های دیگر دردسترس بود)

کاهش چشمگیر نیاز به نیروی کار انسانی، مهم‌ترین پیامد اقتصادی مکانیزاسیون کشاورزی بوده است. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، این کاهش میانگین وسعت مزارع آمریکا را در طول سدهٔ بیستم سه برابر کرده است و بزرگ‌ترین مزارع در برزیل اکنون صدهاهزار هکتار وسعت دارد.

تغذیهٔ حیوانات به پنج گذار عمده منجر شد: نخست، زراعت که به‌شکل سنتی تحت‌الشعاع تولید غذاهای گیاهی بود، به‌سمت کاشت خوراک دام رفته است که اکنون بیش از نیمی از کل تولید را در بر می‌گیرد؛ دوم، تعداد کل حیواناتی که برای تولید گوشت و تخم‌مرغ و شیر نگهداری می‌شوند، افزایش زیادی یافته است؛ سوم، زمان معمول تغذیه تا کشتار بسیار کاهش یافته است؛ چهارم، میانگین وزن کشتارها افزایش یافته است؛ پنجم، کاهش عمده در هزینه‌های تولید به افزایش مصرف سرانهٔ گوشت انجامیده است.

کاهش چشمگیر بازهٔ زمانی تغذیه، با مقایسهٔ نیازهای معمول خوک‌ها و جوجه‌ها به بهترین شکل نشان داده می‌شود (اسمیل، ۲۰۱۳ ب). خوک‌ها را در گذشته فقط پس از دوازده تا پانزده ماه که وزنشان به ۴۹ تا ۶۰ کیلوگرم می‌رسید، ذبح می‌کردند؛ اما اکنون صرفاً شش ماه پس از اینکه از شیر گرفته می‌شوند و وزنشان ۹۰ کیلوگرم است، از سی‌اِی‌اف‌اُ‌ها به بازار عرضه می‌کنند. جوجه‌هایی که در گذشته آزادانه پرسه می‌زدند، پس از سه تا چهار ماه با وزن حدود ۱ کیلوگرم ذبح می‌شدند؛ درحالی‌که امروزه جوجه‌های گوشتی در ایالات متحده فقط پس از شش هفته تغذیه، میانگین به ۲.۵ کیلوگرم می‌رسند.

عامل تغذیهٔ ضعیف در بسیاری از کشورهای کم‌درآمد عرضهٔ ناکافی نیست؛ بلکه علت آن دسترسی نامتوازن به غذا و همچنین بی‌توجهی والدین است که از نبود آموزش پایه و دانش تغذیه برمی‌آید.

داده‌های ایالات متحده نشان می‌دهد افزایش چاقی، تابعی ساده از افزایش عرضهٔ مواد غذایی نبوده؛ بلکه عمدتاً قضیه‌ای انتخابی و ترکیبی از پرخوری و فعالیت ناکافی بوده است

رابطهٔ بین توان انسان و اسب در سدهٔ هجدهم به‌خوبی به چشم آمد. در آن زمان کار یک اسب خوب معادل کار ۷ مرد بود؛ اما یک گاو معمولی صرفاً جای ۲.۵ مرد بالغ را می‌گرفت. دوپین (۱۸۲۷) به‌کمک این معادل‌ها حساب کرد که اوایل سدهٔ نوزدهم، درحالی‌که کشاورزان فرانسوی با استفاده از حیوانات بارکش توان نیروی کارشان را تقریباً پنج برابر کرده بودند، کشاورزان بریتانیایی با تعداد بیشتری از حیواناتِ دارای تغذیهٔ بهتر، توان نیروی کارشان را به دوازده برابر رسانده بودند.

گذار انرژی چهار تغییر اساسی به همراه داشته است. نخست، سیستم جهانی را از تکیه بر توده‌های گیاهی تازه‌فتوسنتزشده (صرفاً ۳ تا ۵ ماه برای بقایای محصولات، ۳ تا ۱۵ سال برای درختچه‌ها و درختان با رشد سریع و اغلب ۱۰ تا ۸۰ سال برای درختان بالغ) به‌سوی سوخت‌های فسیلی (اکثر ذخایر نفت خام ۱۰۰ میلیون تا ۱۵۰ میلیون سال پیش تشکیل شده‌اند و تعداد زیادی از ذخایر زغال‌سنگ قدمتی بیش از ۳۰۰ میلیون سال دارند) سوق داده است.

جامعه وقتی نرخ باروری‌اش به زیر سطح جایگزینی کاهش می‌یابد و چندین دهه در این وضعیت باقی می‌ماند، گذار جمعیتی خود را تکمیل کرده است، وقتی میزان عرضهٔ غذا از بیشترین نیازهای تغذیه‌ایِ قابل‌تصور فراتر برود و میزان نامطلوبی از ضایعات را تولید کند، گذار رژیم غذایی را پشت سر گذاشته است و وقتی سوخت‌های گیاهی سنتی را مصرف نکند و فقط به مصرف ترکیبی از سوخت‌های فسیلی و برق اولیه با نرخ‌های سرانهٔ زیاد متکی باشد، گذار انرژی خود را طی کرده است.

جالب است که نسبت تعداد پزشکان به‌ازای هر ۱۰۰ هزار آمریکایی بسیار کمتر از آنچه مردم تصور می‌کنند، تغییر کرده است: از ۱۷۰ پزشک در سال ۱۸۵۰، به ۲۵۸ نفر در سال ۲۰۰۰ رسیده است؛ یعنی تقریباً افزایش ۵۰درصدی طی ۱۵۰ سال

تجزیهٔ تغییراتِ درآمد به بهره‌وری نیروی کار درون بخش‌ها و تغییر در شدت مشارکت اشتغال نشان داد منبع اصلی افزایش تولید ناخالص داخلیِ سرانه در بیشتر اقتصادهای آسیایی، رشد بهره‌وری نیروی کار بوده است، نه انتقال اشتغال در بخش‌ها

فراوانی دارایی‌های مادی، سفرهای مکرر و جریان‌های عظیم اطلاعات از مهم‌ترین دستاوردهای تمدن مدرن هستند که همگی در تضاد کامل با جوامع پیشامدرن قرار دارند. قبل از این گذارها، جز بخش اندکی از جمعیت، همه با مقدار محدودی از دارایی‌های مادیِ ابتدایی زندگی می‌کردند: سفرهایشان به روستاها، مراتع یا شهرهای بازاری مجاور محدود بود، اطلاعات پراکنده‌ای دربارهٔ جهان اطرافشان داشتند و برای انجام کارهای روزمره و انتقال تاریخ شفاهیِ (گهگاه بسیار غنی) خود به ارتباطات کلامی متکی بودند.